مفتاح السماح فی الکیمیاء

● مفتاح السماح فی الکیمیاء / کیمیا / عربی miftāḥ-us samāḥ fi-l kīmīyā' ؟ جابر بن حیان، 120 - 198 ؟ قمری jāber ebn-e hayyān (739 - 814) رساله‌ای است در اسرار کیمیا، و در معنی واژه‌هایی که اهل کیمیا و صنعت به کار می‌برند. نویسنده ابتدا سه عنصر را آورده و نشان داده که زمین چگونه آب و آب چگونه هوا شد و دوباره هوا زمین گردید و بعد می‌گوید آب جیوه و آتش گوگرد و زمین رصاص و هوا طلا می‌باشد، او بعد به تألیف بین آب و دهن می‌پردازد و از مفتاح سخن می‌گوید و از تعفین و تطهیر و تلطیف و تشمیع می‌رود تا به حجر می‌رسد و درباره آن دوازده فصل ذکر می‌کند که سه تا فرع و نه تای آن اصل است، اصول نه گانه آن: ازدواج و تعفین و تمشیه و اصعاد و تردید و اختلاط و تسقیه و تحجیر و تشویه است و فروع سه‌گانه آن، حبل و ولادة و تربیه می‌باشد. پس از این قول به بیان اصطلاحات جسد و طلق و ملح و مرتک و معیت و کحل می‌پردازد و از ترکیبات بحث مفصل می‌آورد و ضمناً در بیان مطالب از اشعار شاعران نیز اقوالی ذکر می‌کند و رویهم کتابی است حاوی اصطلاحات و اعمال کیمیاوی. در آن از این کتاب‌ها و کیمیادانان یاد شده است: خالد بن یزید صاحب شذور الذهب (اشعاری از او و از خالد نقل و شرح شده)؛ ارس حکیم ابن امیل افسعفانی (اشعار منظومه او را آورده)؛ ابن تمیم العراقی (از قصیده نونیه او نقل می‌کند و نیز از قصیده بائیه او). به نوشته صاحب الذریعه نسخه‌ای از کتاب مفتاح السماح با نسخه‌ای از کتاب الریاض الاکبر جابر بن حیان در آستان قدس موجود است و برخی این رساله را به او نسبت داده‌اندولی در بسیاری از فهارس ناشناس آمده است. آغاز: بسمله. اعلم ان الشئ صار ارضا و ان الارض صار ماء و صارت الماء هواء و صارت الهواء بعد ذلک ارضا و قد قالوا ان الماء الزبیق و النار الکبریت و الارض و الرصاص و الهواء و الذهب. و الذهب هو الدهن الصابغ للماء فلما الفت بین الماء و الدهن ... انجام: لو وصفنا فضله او فعله ×× کلت الاقلام مما یکتب. اما قولهم ان العشرة فی الواحد والواحد فیه العشره فانهم روح و نفس و جسد و قد تم المقصود بعون الله الملک الودود.