اصلاح المنطق

● اصلاح المنطق / لغت / عربی iṣlāḥ-ul-manṭiq ابن سکیت، یعقوب بن اسحاق، 186- 246 ؟ قمری ebn-e sekkīt, ya'qūb ebn-e eshāq (803-861) کتابی است در لغت که از معروف‌ترین آثار ابن‌سکیت است و تا دیرگاهی پس از وی توجه و ستایش علمای لغت را برانگیخته و مورد استناد آنان بوده است. مبرد درباره‌اش گفته: «انه ما عبر علی جسر بغداد کتاب فی اللغة مثله». مؤلف در این کتاب مواد لغوی را به ترتیب ابواب صرفی گردآورده با توضیحات لازم و ذکر موارد و چگونگی استعمال آنها با شواهدی از شعر عرب و اشاره به بعضی فواید ادبی مناسب الفاظ. وی بسیاری از واژه‌های عربی را به صورت صحیح آن ضبط کرده و آنها را از جنبه‌های صرفی، فصاحت و عدم فصاحت، نادر یا شاذ بودن و جز آنها مورد بررسی قرار داده است. این اثر از معتبرترین کتاب‌های لغت به شمار می‌رود و شرح‌ها و تلخیص‌های بسیاری که بر آن نوشته شده است. از میان نسخه‌های کهن این کتاب که در ایران موجود نیستند می‌توان به پنج نسخه زیر اشاره کرد: 1. نسخه موجود در کتابخانه اسکوریال اسپانیا به شماره «112 .A. R» به‌خط مغربی و مورخ شوال 298ق که دارای سماعات بسیاری به سال 431ق می‌باشد؛ 2. نسخه موجود در کتابخانه شهرداری المنصوره مصر که در 372ق بر احمد بن فارس استاد صاحب بن عباد و مؤلف کتاب قاره خوانده شده و تصویر آن در کتابخانه دارالکتاب قاهره به شماره 4580 موجود می‌باشد؛ 3. نسخه موجود کتابخانه دارالکتب قاهره به شماره «431 لغت» مورخ ربیع الثانی 476ق؛ 4. نسخه موجود در کتابخانه آصفیه در حیدرآباد هند مورخ 599ق به شماره «152/ لغت»؛ 5. نسخه در دارالکتب قاهره به شماره «27 لغت» که افزودگی‌هایی بر دیگر نسخه‌ها دارد، مورخ دهه اول ذیقعده 785ق. آغاز: بسمله. قرأت علی الشيخ الأجل الامام العالم الاوحد حجة الاسلام ابی منصور موهوب بن احمد بن محمد بن الخضر الجوالیقی اطال الله بقاءه فی سنة ثلاث و ثلاثین و ... قلت له قرأت علی ابی زکریا یحیی بن علی الخطیب التبریزی فأقر به قال اخبرنا الرئيس ابوالحسین هلال بن الحسن الکاتب قال اخبرنا ابوبکر احمد بن محمد بن الجراح قال اخبرنا ابوبکر محمد بن القاسم بن محمد الانباری قال اخبرنا ابوالقاسم بن محمد قال اخبرنا عبدالله بن محمد بن رستم ابوالقاسم بن محمد قال اخبرنا عبدالله بن محمد بن رستم الطبری قال اخبرنا ابویوسف یعقوب بن اسحق السکیت قال باب فعل و فعل باختلاف المعنی الحمل ما کان فی بطن او علی رأس شجرة و الحمل ما کان علی ظهر أو رأس ... انجام: ای شیء ینجیه عن الطریق و مقول و للرجل خز عنی ضلع فی رجلی ای قطعی عن المشی الکسانی و ابوزید قالا الحرب خدعه تم الکتاب. چاپ: به کوشش عبدالسلام محمد هارون و احمد محمد شاکر، قاهره، 1368ق [دنا 1056/1؛ معجم المطبوعات 119/1-120؛ الاعلام زرکلی 195/8؛ الذریعه 173: 2؛ کشف الظنون 108/1؛ بروکلمان 1(117)120] شرح و حواشی: 1- ملخص اصلاح المنطق؛ مطرزی، ناصر بن عبدالسید (538-610) 2- تهذیب اصلاح المنطق؛ لابن السکیت خطیب تبریزی، یحیی بن علی (421-502)