المغرب فی ترتیب المعرب

● المغرب فی ترتیب المعرب = مغرب اللغة / لغت / عربی al-muġrib fī tartīb-il mu‘rib = muġrib-ul luġa مطریزی، ناصر بن عبدالسید، 538 - 610 قمری moṭarrezī, nāṣer ebn-e ‘abd-os-seyyed (1144 - 1214) این کتاب تلخیص و ترتیب و تکمیل کتاب «المعرب» مطرزی است و به‌طوری که در دیباچه می‌گوید، المغرب را بر اساس ترتیب الغریبین ابو عبیده نوشته و در آن از کتاب‌هایی بهره برده که دربار اول (در تألیف المعرب) از مآخذ او نبوده‌اند مانند کتاب جامع با شرح ابوبکر رازی شرح زیادات شمس الائمه حلوایی، مختصر شرح کرخی بر تفسیر ابوالحسین قدوری، المنتقی از حاکم شهید، جمع التفاریق بقالی کبیر. مطرزی روش خود را در تألیف المغرب، و اختلافات آنرا با اصل «المعرب» و نیز مشترکات آندو را با دقت کامل در دیباچه روشن می‌سازد و می‌گوید «در پایان» کتاب «همانند اصل» فصولی را در باب حروف و صرف کلمات مختلفه المبانی و برخی از مسائل اعراب با عنوان ذیل افزوده‌ام، این ذیل در پایان المغرب با اضافاتی بر اصل موجود و خود آنرا رساله‌ای جداگانه خوانده است و فهرست آنرا در آغاز «پس از پایان آخرین واژه المغرب» بدین‌گونه یاد می‌کند: «ذیل الکتاب رسالة فی النحو ذیلت بها کتابی مضمنا ایاها ما تشتت فی اصل المعرب من الادوات و شیء من مسائل الاعراب و جعلتها اربعة ابواب مفصله: الباب الاول فی المقدمات، الباب الثانی فی شیء من تصریف الاسماء، الباب الثالث فيما لايتصرف من الافعال و ما يجرى مجرى الاسماء، الباب الرابع فى الحروف و ربما ذكرت في اثناء ذلك ما لم يكن في اصل المعرب». مطرزی در پایان باب 4 این رساله فصلی ممتع در حروف مقطعه و قواعد بدان و تبدیل در حروف دارد و در آخر آن می‌گوید: «و هذا الفصل له شرح فيه طول و فيهما ذكرت هنا مقنع». در بیان لغت و غرائب فقه و حدیث، مؤلف لغات را به ترتیب حروف تهجی از حرف نخستین لغت شروع کرده و در دیباچه از ابی بکر رازی و حلوانی و کرخی و ابی الحسین قدوری یاد کرده است. (محمد باقر حجتی) آغاز: و أحمده على أن خول جزيل الطول ×× و سدد للإصابة في الفعل و القول و أرشد إلى مناهج الهدى و أنقذ من مدارج الردى حمد من وفق لإصلاح ما فسد چاپ: حیدرآباد، دائرة المعارف النظامية، 324ص، 1328ق. [فهرس المخطوطات المصورة 374/1؛ معجم المطبوعات 1760 و 2: 1760؛ کشف الظنون 1747/2-1748؛ الاوقاف العامة موصل 187/2 و 120/4؛ برکلمان ذیل 1: 515] شرح و حواشی: 1- النحو = ذیل المغرب فی ترتیب المعرب؛ مطرزی، ناصر بن عبدالسید (538-610)