معیار جمالی و مفتاح ابواسحاقی

● معیار جمالی و مفتاح ابواسحاقی = معیار اللغة / ادبیات / فارسی me‘yār-e jamālī va meftāh-e abū-eshāqī = me‘yār-ol loqa شمس فخری اصفهانی، شمس الدین محمد بن فخر الدین، ق8 قمری šams-e faxrī esfahānī, šams-od-dīn mohammad ebn-e faxr-od-dīn (- 14c) اهدا به: سلطان جمال الدین شیخ ابواسحاق اینجو تاریخ تألیف: 744-745ق فرهنگی است مشتمل بر چهار «فن»: فن 1. عروض، مشتمل بر ده «باب»: 1) حد و حقیقت شعر و بیان آن که کلام منظوم را چرا شعر گفتند، 2) حد عروض و بیان اشتقاق وحقیقت آن، 3) شرح حروف و حرکات وبیان ملفوظ و مکتوب، 4) بیان اسباب و اوتاد که آن را اجزای شعر گویند، 5) حد تقطیع و بیان ارکان که مؤلف باشند از اجزاء، 6) بیان ازاحیف که مستعمل اهل عرب وعجم است وحقیقت آن، 7) بیان فروع که به استعمال ازاحیف از اجزاء منبعث شوند، 8) شرح بحور که از ترکیب ارکان اصلی حاصل شوند، 9) بیان فلک بحور و ثبت دایره‌ها، 10) تفصیل بحور اصلی و فرعی و ذکر عروض‌ها و ضرب‌ها چنان‌که طریقه عروضیان است؛ فن 2. قافیه، مشتمل بر پنج «باب»: 1) حد و حقیقت قافیه و شرح اقسام آن، 2) شرح اسامی حروف که اجزاء قافیه‌اند و اشتقاقات هریک، 3) شرح حرکات قافیه و اشتقاقات هر یک، 4) عیوب قوافی و اوضاع ناپسندیده که در کلام منظوم آید، 5) انواع اشعار و القاب هر یک چنان که میان شعراء متداول است ...؛ فن 3. بدایع الصنایع؛ فن 4. فرهنگ فارسی. مؤلف در آن ابتدا لغات را به ترتیب حروف تهجی معنی نموده و سپس برای هر کدام اشعاری از خود انشاء کرده است. مقصود از تألیف کتاب این بوده که لغت فارسی را نیز مانند لغت عرب معیار و میزانی در دست باشد که در موارد ضرورت وتشخیص سقم و صحت به آن مراجعه شود و دستور ارباب سخن به شمار آید، چنان‌که در دیباجه مرقوم شده است: «و پیش از این اساتذه اشعار و بر اهمه اخبار در این باب مطولات و مختصرات نوشته‌اند و هر لغتی را از کلام قدما استشهادی آورده اما از آن استشهادات صحیح و منکسر آن معلوم نمی‌شود به‌واسطه آن‌که به مجرد بیت که به استشهاد لغتی ایراد کنند کیفیت حروف و کمیت حرکات ثلثه در آن محقق نمی‌شود اما اگر ابیات متعدد و قوافی متکرر شود التباس و اختلاف در حروف و حرکات مرتفع شود بنابراین ... از دواوین شعرای متقدم و دساتیر متعلمان این مختصر در لغت فرس جمع کرد و آنچه متقدمان هر لغتی را بیتی استشهاد آورده‌اند این بنده کمینه مجموع آن قصاید و مقطعات ساخت». آغاز: بعد تحمید و ثنا و شکر و تمجید اله ×× کردگار مور و ماهی نوربخش مهر و ماه / پادشاه بی وزیر کارساز بی مشیر ×× قهرمان بی شریک و ملک دار بی سپاه ... حمدی که حد آن در عد نیاید ... مقدری را ... اما بعد بدانکه غرض از ترتیب انسان و مراد از تشیید اساس این بنیان ... جز سخن خوب و حدیث بوی و ثمری نیست ... مشتمل بر چهار فن. فن اول در علم عروض - در علم قوافی - در علم بدایع الصنایع و فن چهارم در لغت فرس از ما یحتاج این علوم هیچ دقیقه درین فنون مهمل نگذشت و آن را معیار جمالی و مفتاح ابواسحاقی نام نهاد ... عروض: فن اول: و این مشتمل بر ده باب ... باب اول در حد و حقیقت شعر و بیان آنکه کلام منظوم را چرا شعر گویند. بدان اصلحک الله بالتوفیق علی نهج التحقیق که علومی که اصحاب براعت و ارباب بلاغت را از تحصیل ... انجام: انجام فن اول: و بحور مطبوع وضع کنند تا ارباب نظم و اصحاب طبع بدانند که اوزان درین مقدار که آورده شد مختصر نیست والله ولی التوفیق؛ انجامفن دوم: جام تو سرمایه تسنیم خلد ×× نام تو پیرایه دیهیم وگاه، انجامفن سوم: و من فن بدایع الصنایع زگل و جام مدام تمام کردم پیوسته رخاه دوست و اقبال این پادشاه صاحب قرآن و این شهریار صاحب قرآن سلیمان فرمان چون گل طری و چون جام رنگین باد بحق محمد و آله و صحبه اجمعین و عشریة الطاهرین؛ انجام لغت فرس: به فرمان داری خورشید وماه ×× به نام شهنشاه گیتی پناه / ندید است کس از سلاطین عهد ×× زبد و جهان تا بدین عهد و گاه / که ذات ملک سیرت شاه را ×× ز آفتاب دوران بداری نگاه چاپ: تهران، انتشارات کتابخانه مجلس شورای اسلامی، 1389ش، با تصحیح و تحقیق دکتر یحیی کاردگر، 436ص [الذریعة 278/21 و 543/9؛ نسخه‌های منزوی: 1956/3؛ ایضاح المکنون 108/2؛ ریحانة الادب 361/1؛ چلبی 468/2؛ فرهنگ نویسی در هند ص 9- مقدمه] شرح و حواشی: 1- ملخص معیار جمالی (2عنوان)