معما

● معما / معما / فارسی mo‘ammā شرف الدین علی یزدی، - 858 قمری šaraf-od-dīn ‘alī yazdī(- 1454) چیستان (احجیه، معما، لغز) نوعی واژه‌بازی است که برای سنجش هوش مردم به کار می‌برده‌اند، چنانکه در یک عبارت جز معنی آشکار و ساده آن، معنی دیگری پیچیده، و فهم آنرا به‌وسیله قاعده‌های ویژه، از شنونده می‌خواستند. انواع آن چنین است: الف-احجیه: در آغاز، این‌گونه پرسش‌ها فقط در علوم ادبی و دستورهای زبان عرب به کار می‌رفت، واژه‌هاییرا که به‌ظاهر با دستور صرف آن زبان ناسازگار بود و جمله‌هاییرا که با دستور نحو عرب سازش نداشت می‌پرسیدند و با یافتن راه حل و پاسخ درست شنونده را می‌آزمودند و آنرا «احجیه» می‌نامیدند. کتاب‌هایی درباره آن نگاشته‌اند کهاز یکی از آنها به نام «تنویر الدیاجی» یاد گردیده است؛ ب-لغز: از قرن نهم به بعدمردم که به باطنی گری عادت کرده بودند از معنی‌ها آنچه را که پیچیده‌تر و پنهان‌تر در جمله بود مقدس‌تر و گرامی‌تر می‌داشتند، و از عبارت‌ها هر چه را گنگ‌تر و نارساتر بود محترم‌تر می‌شمردند. از این روی عبارت‌های دو روی و تفسیرپذیر و قابل تأویل رواج بسزا گرفت. ادیبان از یک جمله جز معنی آشکار آن، معنی دیگری به‌وسیله قرینه و نشان‌ها می‌خواستند و گاه به یک معنی درجه دوم بسنده نکرده معنی سوم و چهارم و ... از همان جمله بیرون می‌آوردند و چه بسیار خوشنود می‌شدند اگر برای جمله خویش مانند قرآن هفت بطن می‌تراشیدند؛ ج-معما: چون حروفیان قرن هفتم به بعد حرف‌ها و نام‌ها را دارای اثر می‌پنداشتند و بزرگترین نام‌های خدا «اسم اعظم» را دارای تأثیر نامحدود می‌شمردند و همواره برای یافتن آن در میان جمله‌های دعاها و حرف‌ها و واژه‌ها در جستجو بودند، اندک اندک برای بیرون کشیدن یک نام از جمله قانون‌ها ساختند و بدین ترتیب دستورهای معماسازی پدیدار گشت. چون این قانون‌ها به دست ادیبان غیر از دسته حروفیان افتاد آنها را تکمیل کرده و در ادبیات غیرمذهبی به کار بردند چنان‌که نام معشوق و یا ممدوح خود را با دستورهای مخصوص در شعری می‌گنجانیدند و این کار را به آنجا رسانیدند که شریف معمائی در تفسیر یک شعر: «از قدو ابرو بدید آن ماه چهر ×× موج آب دیده‌ام بالای مهر»، که خود ساخته بود، کتابی نگاشت و هزار نام از این شعر بیرون آورد، و آنرا در 908ق در یک دیباچه و بیست و هشت گفتار و یک پایان‌نامه بسیج کرد و درباره آن خود چنین سرود: «بتی که یک کتاب بود در بیان او ×× معلوم نیست گفته کسی غیر این ضعیف / کرده شریف تعمیه در وی هزار نام ×× زانرو ملقبست به «الفية الشریف»». تفاوت معما با لغز: از آنچه گفتیم دانسته می‌شود که: اگر از چیستان پدیده‌ای بخواهند که خود به خود باشد آنرا لغز می‌نامند و اگر نام چیزی یا کسی خواسته شود معمایش می‌نامند. معماسازی در قرن نهم رواج بسیار گرفت و بیشتر شاعران آن روزگار معماهای بسیار سروده و معماهای دیگر آنرا بررسی کرده، قانون و دستورهایی برای اینکار گرد آوردند. چلبی کشف الظنون (در حرف «م») چند تن از معماسازان را یاد کرده است. (علینقی منزوی) [نسخه‌های منزوی 2190] شرح و حواشی: 1- شرح معمای شرف الدین یزدی؛ حکیم، عبدالغنی