المعارف الالهیة

● المعارف الالهیة / کلام و اعتقادات / عربی al-ma‘āref-ul ilāhīyya نسخه حاضر جزء اول از کتاب و مشتمل بر چهار «مقاله» می‌باشد و هر مقاله دربردارنده چند «معرفة» است و نسخه ما از اواخر پنجم از مقاله اول تا پایان جزء اول را دارد. توضیح: این کتاب در چاپ نخست فهرست کتابخانه آستان قدس به امام محمد غزالی (450-505ق) منسوب گشته است و حال آنکه در مآخذی مانند معجم المؤلفین، ریحانة الادب و دانشوران خراسان، تاریخ ادبیات دکتر صفا و غزالی نامه، از این کتاب نامی به میان نیامده است. فقط در کشف الظنون از کتابی به نام «المعارف العقلیه و الحکم الالهیه» اثر امام محمد غزالی نام برده شده است و این کتاب بنابر آنچه در کشف الظنون است بر پنج «باب» است: باب اول در منطق و دوم در کلام که این نسخه قطعه‌ای است از او و ابواب موجود در نسخه ما به این شرح می‌باشد: از مقاله الاولی آنچه موجود است: المعرفة السادسة فی بیان الحق و الصدق، المعرفة السابعه فی کیفیة وجود الجوهر و العرض؛ مقاله 2. در دوازده «معرفة»: 1)الوحدة و الکثرة، 2) توحید تعالی و نفی الکثرة عنه جل شأنه، 3) توابع وحده، 4) اللواحق الکثره من الغير ...، 5) المتقابلین قسامها، 6) كيفية التقابل الوحدة و الکثرة، 7) فی ان الله تعالی شأنه فوق المتقابلات، 8) القوة و الفعل و القدرة و العجز، 9) التام والناقص و الغنی، 10) التقدم و التاخر، 11) القدم و الحدوث، 12) السرمد و الدهر و الزمان و الازل و الابد؛ مقاله 3. الکلی و الجزئی، در ده «معرفة»: 1) الکلی الطبیعی و الماهیة، 2) الكلى المنطقی، 3) الجنس، 4) الفصل، 5) النوع، 6) الحد، 7) العرض العام و الخاصة، 8) الجزئی، 9) الکل و الجزء، 10) كيفية صيرورة المادة جنساً؛ مقاله 4. العلة و المعلول و اقسامها و بیان احوالها، در هفت «معرفة»: 1) اقسام العلة، 2) العلة الفاعلية، 3) الجعل، 4) العلة القابلية و الصورية، 5) العلة الغائیه، 6) بیان تناهی العلل الفاعلیه و الغائيه و المادية و الصوريه، 7) مناسبات العلل و اقسام حالاتها اللاحقة بها و فی مناسباتها مع معلوماتها، سوم در قول، چهارم در کتابت، پنجم در فرض. حال آن که از عبارت پایان نسخه چنین بر می‌آید که این کتاب مشتمل بر دو جزء است جزء اول (کتاب حاضر) و جزء دوم مشتمل بر اعراض و جواهر خواهد بود.