آلات اسطرلاب

● آلات اسطرلاب / هیأت / فارسی ālāt-e ostorlāb قاینی، قاسمعلی، ق 11 ق qāyenī ،qāsem‘alī (17C) عبدالحسین حائری در معرفی نسخه مجلس (ش 6401/3)، ضمن اشاره به این که در نسخه نام و عنوانی خاص برای رساله دیده نمی‌شود. درباره این رساله می‌گوید: «این رساله گویا همان است که رهاتسک با نام «جامع الانوار یعنی صورت آلات رصدی» و عنوان «جامع الانوار فی الکواکب و الاسرار» آورده و ا. ستوری نیز رساله‌ای با همین عنوان در شمار تألیفات قاسم علی قاینی یاد و تنها به نسخه یاد شده در فهرست رهاتسک (کتابخانه ملا فیروز در بمبئی) اشارت می‌کند.» اما بر خلاف نظر استاد حائری، از آنجا که آغاز نسخه‌های این رساله با آغاز نسخه‌ای مسلم از «جامع الانوار» که در کتابخانه آستان قدس (ش 6460) موجود است تطابق ندارد، نمی‌تواند آن رساله باشد و رساله دیگری است. دارای دو «مقاله» و یک «خاتمه»: مقاله اول در اسامی اجزاء مقیاس و هیأت آن و خطوط آن و طریقه صنعت آن در نه «فصل»: 1. دائره مصمت؛ 2. حلقه = دائره معدل النهار؛ 3. حلقه یا دائره اقطاب اربعه؛ 4. حلقه دائره مدیر قطب؛ 5. ربع دائر سمتیه که آن را ربع ارتفاع گویند؛ 6. حلقه نیم دائره شرق و مغرب؛ 7. حلقه دائره افق؛ 8. ارکان اربعه؛ 9. صنعت مکعبه، ساختن کره. مقاله دوم در بیست «فصل»: 1. خط نصف النهار؛ 2. عروض بلاد؛ 3. ارتفاع گرفتن آفتاب؛ 4. معرفت ارتفاع از طالع؛ 5. موضع کوکب؛ 6. مطالع و مغارب؛ 7. تسوية البيوت؛ 8. ساعات و اجزاء ساعات؛ 9. طالع سال مستقبل؛ 10. عرض اقلیم؛ 11. میل اول؛ 12. تقویم آفتاب؛ 13. صبح و شفق؛ 14. معرفت سمت ارتفاع؛ 15. طول بلد؛ 16. تقویم قمر و خمسه؛ 17. رجعت و استقامت؛ 18. سهم السعاده و الغیب؛ 19. قبله؛ 20. مساحات. مؤلف سبب تألیف و موضوع رساله را در دیباچه بیان می‌دارد و از رساله صاحبقرانیه محمدتقی بن عبدالحسین نصیری یاد می‌کند. آغاز: بسمله، سبحانک اللهم یا فاطر السماوات و العرش العظيم ... آغاز و انجام سخن فقير الحقير ... قاسم علی قاینی آنست که به خرج عقل پیوند ... آغاز و انجام سخن فقير الحقير ... قاسم علی قاینی آن است که به مطالعه رساله موسوم به رساله صاحبقرانی که از جمله تصانیف نقاب گشای افکار حکما اعنی محمد تقی بن عبدالحسين النصیری بود رسید و در آن رساله فرموده اند که در هر فن از ظاهر و پوشیده به قدر طاقت و توانایی کوشیده در این وقت ... مقیاسی که در آن عرض بلدان و کمیت ساعات و سمت قبله و سایر جهات بی رنج و عنا حاصل تواندش، به خاطر فاتر رسید و موسوم نمود به مرکز ادوار و رساله تازه‌ای در آن تألیف کرده اما به خاطر حقیر رسید که در این رساله متوجه مقال و اکثر اعمال که سبب ... ساختن آن آلت و تکمیل مسائل آن گردد نشدند. بنابراین رساله‌ای دیگر که آن مشتمل بود بر طریقه ساختن آلات با وجود اشکال و اکثر اعمال اسطرلاب تألیف کرد و آن مشتمل است بر دو مقاله و خاتمه. انجام: پس اعمال جمیع احوالات بلاد نسبت به افلاک و عناصر از این مقیاس آید و الله اعلم بالصواب في كل باب. [استوری 89: 2-90 فهرست رهاتسک ص 20؛ فهرستواره منزوی 2900/4؛ ذریعه 247/26 «جامع الانوار»]