مصابیح الاصول

● مصابیح الاصول = المصابيح في اصول الفقه / اصول فقه / عربی maṣābīḥ-ul uṣūl = al-maṣābīḥ fī usūl-il fiqh مؤلف شناخته نشد، طبق شواهد از اعلام نیمه اول قرن 13 است. کتاب مفصل استدلالی است با عناوین «مصباح، مصباح»، اما فاقد مقدمه و خاتمه که (ظاهرا) در چند مقصد (و هر مقصد شامل چند مصباح) مرتب شده و مقصد چهارم آن در ادله عقلیه است. با جستجوی زیاد عنوان صحیح و نام مؤلف آن به دست نیامد؛ جهت شناسایی بیشتر کتاب، نقل‌قول‌های مؤلف و سرفصل‌های کتاب («مصباح»ها) به ترتیب ذکر می‌شود: اولا مؤلف از معالم الاصول ابن شهید ثانی، وافية الاصول عبدالله فاضل تونی، قوانین الاصول میرزای قمی (-1231ق) و حاشیه آن، مفاتیح الاصول مجاهد طباطبائی (-1242ق) به کرات یاد کرده و از شیخ جعفر کاشف الغطاء و رساله «صلاة الجمعة» فاضل تستری و از رساله «حجية الشهرة» و «حجية الظن» سید مجاهد طباطبائی (تألیف شده در 1234ق) و «استصحاب» وحید بهبهانی نقل قول کرده است؛ ثانیاً «مصابیح الاصول» ملا احمد خوانساری (نسخه 13126 رضوی) و مصابیح الاصول محمد جعفر شریعتمدار استرآبادی (تألیف شده در 1232ق) و «المصابيح المنيفة» محمد جعفر کرمانشاهی (-1254ق) ـ تألیف شده بین 1224 تا 1227ق ـ و «مصابیح الاصول» محمد مهدی کرباسی (-1278ق) (تألیف شده پس از 1272ق) مطابقت ندارد. موجودی نسخه حاضر به شرح زیر است: 1.آغاز مصباح نخست: «بسمله. هل الامر يقتضى الاجزاء ام لا؟ تحقيق الكلام فيه يتوقف على رسم امور ...»، انجام: «فهو امر بالفعل لاجل مصلحة في نفسه لا للتدارک كما فی المعادة في الجماعة. تمت»، 2.آغاز مصباح دوم: «هل يجوز امر الأمر مع العلم بانتفاء شرطه ام لا؟ تحقيق الكلام فيه يتوقف على رسم مقدمة ...»،انجام: «اما القول بالوجوب فقط او الندب كذلك او هما معا و لا وجه للآخرين فتعين الاول»، 3.آغاز مصباح سوم: «بسمله. اختلف الاصوليون فی ان الامر بالشيء هل يقتضى النهى عن ضده ام لا؟»،انجام: «بل من جهة انه دفع للمفسدة و لعلة الفارق بهما فتدبر و الحمدالله اولا و آخرا»، 4.مصباح: «هل الامر بالشيء يقتضى الامر بما لا يتم الا به فيه خلاف بين الاصوليين تحقيق الكلام فيه يقتضى الامر بما لايتم الا به فيه خلاف بين الاصوليين تحقيق الكلام فيه يقتضى رسم مقدمات»،انجام: «و لايلزم منه كراهة فعل المقدمة لان ترک المستحب ليس بمكروه بل خلاف الاولى لما حققناه فی محله و الحمدالله اولا و آخرا و ظاهرا و باطنا قد حرره سنه 1260»، 5.مصباح: «اختلفوا فى دلالة النهي على فساد المنهى عنه و عدمه على اقوال تحقيق الكلام و تنقيح المرام فى المسئلة يتم برسم امور»،انجام: «و قد يقتضى الحمل عل الجنس او العهد الذهنى كما اذا حلف على فعل بعض الوجوه فعليک بالتأمل في الموارد لئلا يختلط الامر حرره ضياءالدین شهر ربیع الاول سنه 1261 و الحمدالله ...»، 6.مصباح: «هل يجوز توجه الامر و النهى الى شىء واحد فيه اختلاف بين الاصوليين فى هذه المسئلة»،انجام: «فيمكن القول البقاء و العدم و ينبغى ان يكون الخلاف مبنيا على ذلک و الحمدلله»، این مصباح شامل چند مبحث است از جمله: في رد القائلين بانفتاح باب العلم، في حجية اخبار الآحاد، فى بطلان قول الاخباريين، في جواز التعبد بخبر الواحد ...، 7.مصباح (طبق نسخه 25934 آستان قدس): «الحق ان الجمع المحلى باللام يفيد العموم حيث»،انجام: «هذا قد ينفك عن الضرر فى الخارج لمزاحمة جهة اخرى بها كما في قضية الرجل خير من المرئة»، 8.مصباح: «قد وقع الخلاف و طال التشاجر و التنازع بين الاخلاف فى ان الطريق لمعرفة الاحكام فى زمن غيبة الامام (ع) بعد سد سبيل العلم لكافة الانام هل هو الظن مطلقا ...»،این مصباح شامل چند مبحث است از جمله: رد القائلين بانفتاح باب العلم، حجية اخبار الآحاد، بطلان قول الاخباريين، جواز التعبد بخبر الواحد و ...، 9.مصباح: هل الاستصحاب حجة؟ فيه اقوال: تحقيق الكلام فيه يقتضى رسم امور ... المقصد الرابع فى الادلة العقلية و لها اقسام كثيرة: قد تفرد كل منها بالكلام فى كتب الاصول ... و نحن نذكرها في طى مصابیح لكن قبل الشروع فيها لا بد من ذكر مقدمة، این مقصد شامل مقدمه و چند مصباح است: 1) مصباح: اختلفوا فى حجية القسم الاول من اقسام حكم العقل، (2) مصباح: هل الاشياء قبل ورود الشرع مباحة عقلا ام محرمة أو لا حكم لها، (3) مصباح: فى اصالة النفى قد ذكرها غير واحد من الاصوليين في عداد الادلة العقلية و فسر جماعة بالبرائة الاصلية.تاریخ تألیف کتاب باید بین 1234ق (تاریخ تألیف حجيت ظن سید مجاهد) تا 1261ق (تاریخ تحریر نسخه حاضر) باشد و حتی طبق اصطلاحات متن و هامش بعید نیست که نسخه، پیش‌نویس مؤلف و کاتب (ضیاءالدین)، همان مؤلف باشد که در رجب 1261ق به تألیف مشغول بوده است.