مشواق

● مشواق / عرفان و تصوف / فارسی mešvāq فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، 1006 - 1091 قمری feyz-e kāšānī, mohammad ebn-e šāh morteza(1598 - 1680) شرح پاره‌ای از الفاظ و اصطلاحات مستعمل در اشعار عارفانه و به منزلت مقدمه‌ای است بر مجموعه اشعار او. فیض کاشانی در دیباچه این رساله می‌گوید: «در زمان شباب ... گاه گاه ... فیضی که وارد می‌شد به قدر استطاعت در لباس تمثیل و استعارت به ضابط نظم و خازن تألیف می‌سپردم و هر چند طبع را ترقی در اطوار کمال رو میداد شوق افزون‌تر و سخت آبدارتر می‌شد ... پس آن سخنان منظوم را فراهم آوده و در صحیفه ترتیب دادم ...». در اینجا مضامین اشعارخود را به چهار نوع تقسیم می‌کند و می‌گوید: «لاجرم انسب چنان نمود که هر نوعی از این انواع چهار گونه به ترتیبی علیحده بیاید و مسمی به اسمی خاص شود که دال باشد بر مضمون قصاید و غزلیات و رباعیاتی که مندرج است در تحت آن پس از آن که مجموع در صحیفه منتظم شده بود آنچه از قبیل اول بود مسمی به شوق العشق گردانیده و آنچه از قبیل ثانی بود به شوق الحق و آنچه از قبیل ثالث شوق الجمال و آنچه از قبیل رابع شوق الکمال و چون اقلیم معارف و حقایق و عالم معانی و دقایق ... و چون اقلیم معارف و حقائق ... از آن وسیع‌تر است ... لاجرم بی‌دست یاری امثال و اشباه پای مکنت ... در میدان ابراز سر نتواند نمود لاجرم در اظهار مخدرات معانی به صور حرفی هر حقیقتی که به دقیقه مناسبتی که با یکی از محسوسات دارد به اسم او از آن تعبیر می‌کنند ... و ما هر یک از الفاظ مجازیه متداوله که به منزله اصول است ... بیان کنیم که اشاره به کدام معنی است ... تا کسی را که آشنا به اصطلاح قوم نباشد فی الجمله آشنایی ... حاصل گردد ... و از برای هر یک استشهادی ار گلشن راز بیاورم ...». فیض در فهرست مصنفات نیز برای اشعار خویش تقسیماتی با عنوان شوق الجمال و شوق الکمال می‌آورد اما رساله مشواق را به استقلال - نه عنوان دیباجه اشعار خویش - یاد می‌کند. دور نیست که فیض مطالبی را که نخست برای دیباچه مجموعه اشعار خویش فراهم کرده بعدها رساله‌ای جدا کرده و نام آن را «مشواق» نهاده باشد. آغاز: 1: دیباچه: بسمله بعد از حمد پروردگار ... چنین گوید مؤلف این کلمات ... که در اوان صبا که هنوز طبع لطیف به تکرار لغت می‌فرسودم. 2: نحمدک اللهم یامنتهی قلوب المشتاقین و نشکرک یا غایة آمال المحققین و نصلی علی حبیبک محمدالمصطفی و آله الذین لهم عندک زلفی و بعد چنین گوید مؤلف این سخنان ... که چون طایفه‌ای از متقشفه محبت بندگانرا نسبت با جناب الهی منکر بودند و بدین سبب در اشعار اهل معرفت ... انجام: وقاها الله من شر انکار اهل النفاق فمالنا من دون الله من واق و الحمدلله والسلام علی اصفیاء الله اللهم احشرنا فی زمرة ... بمحمد و آله الطاهرین چاپ: تهران، 1325ش، به کوشش حسن بهمنیار [فهرست‌های خودنوشت فیض کاشانی ص 246 تا 248؛ الذریعة 68/21 و 67/21؛ ریحانة الادب 369/4؛ فهرستواره منزوی 887/8؛ دنا 606/9-607 (28 نسخه)] شروح و حواشی: 1- اصطلاحات دیوان حافظ (الف)