المستقصى

● المستقصى / هیئت / عربی al-mustaqṣā نراقی، مهدی بن ابی ذر، 1128 – 1209 قمری narāqī, mahdī ebn-e abī-zar (1716 - 1795) این کتاب از مؤلفات مفصل در رشته علم هیئت بطلمیوسی است که به خامه روان نگاشته شده است و مرتب است بر «مقدمه» و چهار «باب» و هر بابی مشتمل است بر فصول: تقسیمات مقدمه: پس از تعریف هیئت، مبادی هندسی علم هیئت که دو بخش است تعریفات و مسائل نخست تعریفات که تعداد آنرا با رقم هندسی به 31 رسانده پس از آن مبادی طبیعی در 2 بخش تعریفات و مسائل.مبادی طبیعی نیز دو قسم است: تعریفات و مسائل. مفصل‌ترین و آخرین باب موجود باب (اسناد بعض الحركات المختلفه فى الرؤية الى اصول تقتضى تشابهها في نفسها است). این باب مفصل‌ترین بخش کتاب المستقصی است و نراقی در این باب قدرت علمی خود را نشان داده است. آراء محققان پیشین مانند قطب شیرازی و دیگران را نقادی می‌کند. در این باب نخست اصول اختلاف را به صورت کلی و سپس به بحث درباره هر یک جداگانه می‌پردازد و در ضمن این اصول است که مباحث ارزنده دقیقی دارد و درباره اصول اختراعی قطب شیرازی و تحقیقات نظام نیشابوری نقد و تحقیق می‌کند. در ذیل «تتمیم» که در پایان باب اسناد آورده است می‌گوید: «اعلم ان المباحث المذكورة في هذا الباب اصول و قوانین یحتاج الیها في المسائل الاتئة فل ابدن معرفتها لتحصيلالاطلاع بها على احوال الكواكب فى اختلاف حركتها ... على وجه يوافق قواعد الحكمه و ما ذكر منها في كتب الهيئه انما ذكرت فيها على سبيل الحكايه اى مجرداً عن البراهين و انما ذكرت براهينا في المجسطى بالفعل ابالقوه و نحن اوردنا براهين الجميع مع ما استنبطناه من اللم لتوقف ادراك المطلوب كما ينبغى ... عليها». المستقصى مباحث هیئت قدیم بسیار روشن و جامع الاطراف بیان می‌دارد و در بحث حرکت وضعی زمین می‌گوید: «به اتفاق علماء فرنگ زمین حرکت وضعی دارد» و این نشان می‌دهد که با افکار جدید ناآشنا نبوده است.(عبدالحسین حائری) آغاز: الحمدلله الذی اظهر عجائب قدرته فى صفحة الخضراء و وضع مواهب رحمته فى عرصة الغبراء نور الافلاك بمصابيح النجوم الزاهرة