مساحت

● مساحت = کتاب مساحت / ریاضیات / فارسی masāhat = k.-i masāhat از ناشناس. دیباچه را ندارد. در پایان نیز از نگارنده نام برده نشده است. نویسنده که نسخه را در دوشنبه 16 شعبان 740ق به انجام رسانده است، می‌نویسد: آن را از «نسخه بغایت سقیم و عبارتی قدیم» رونویسی کرده است، و این‌چنین برمی‌آید که نگارش متن بسیار پیش از آن بوده است. ساختار عبارت‌ها نیز کهنگی متن را تأیید می‌کند. در باب «سمت قبله» که استخراج «ابوعبدالله العامی» (القاضی، الفامی، الغامی، الفاهی؟) است، نمونه از شهر «غزنین» می‌آورد (گ 29ر) که می‌تواند زیستگاه نگارنده و یا استخراج کننده «سمت قبله» باشد. «ابوبکر قاضی» نگارنده «رسالة فی مساحت الاشکال» از قرن 5ق در گ 13 از کار خود به «کتاب مساحت» یاد می‌کند. کتاب با سربندهای «باب» و «فصل» بی‌شماره است: و گاهی «اگر پرسند». نسخه آشفته و برخی از برگ‌های «رکاب» (پانویس صفحه که سر صفحه بعدی را نشان می‌دهد) می‌باشد. برای نشانی: باب مسافتها از مربعها و مثلثها و مسدسها و مخمس و مسبع و مثمن و متسع و معشر و آنچه اندر خور این باب باشد یا ذکر کرده شوند و هر یک بجایگاه خود، خاصه ابتدا کنیم به سمت قبله کی دانستن آن فریضه است ... باب سمت قبله استخراج ابو عبدالله العامی فی دايرة الصفحة س (= اسطرلاب؟) جون می‌خواهی کی سمت قبله بدانی. دایره بر زمین بباید کرد جنانک [؟]. بر فروزی نباشد بزمین. و میلی به مرکز آن دایره فرو باید جست. جنانک طول آن چهار یک قطر دایره باشد. و آن میل مخروط باشد و جون بامداد افتاب از کو برآید، ناچار سایه آن میل بیرون دایر افتد، و کوتاهتر می‌شوذ تا انکاکی بر خط محیط دایره افتد. انجاکی بر محیط رسند بدانجا نشان کن بر خط دایره (گ 28ر) ... باب مدورها و انج بذ موجود است. اما اشکال مدور را قیاس نیست. اما انج آسانتر است گفتن شود (گ 29پ).