المرتجل فی شرح القلادة السمطية في توشيح الدردية

● المرتجل فی شرح القلادة السمطية في توشيح الدردية / ادبیات / عربی al-murtajal fī š.-il qalādat-is samṭīyya fī tawšīḥ-id dardīyyi صاغانی، حسن بن محمد، 577 - 650 قمری sāqānī, ḥasan ebn-e moḥammad (1182 - 1253) شرحی است بر «القلادة السمطية فی توشیح الدردية» خود مؤلف، که در نسخه کتابت شده به دست دمیاطی و قرائت شده بر مؤلف، از آن به عنوان «المرتجل فی شرح القلادة السمطية فی توشیح الدردية» یاد شده، ولی در منابع به عنوان «شرح القلادة السمطية فی توشیح الدردية» نامیده شده است. مؤلفدر جایی از این کتاب می‌نویسد: «اذ نحلت هذا الشرح اسم المرتجل فلیکن الاقتصار ...» و در ابتدای کتاب می‌گوید: «هذا ما ارتجلت فی شرح السمطية التی أنشأتها علی ما سمح الخاطر الموزع ...». ابن درید (ابوبکر محمد بن حسن ازدی لغوی بصری) (متوفی 321ق) قصیده‌ای ادبی در 239 بیت سروده که مورد توجه ادیبان قرار گرفته و شروح بسیاری بر آن نگاشته‌اند و چون همت ابن‌درید در این قصیده، به‌کار بستن کلمات مقصوره به الف و یاء بوده، این قصیده به مقصوره ابن درید مشهور شده است.صغانی قصیده ابن درید را به شکل مسمط‌های مخمس در 234 مسمط تضمین کرده و آن را «القلادة السمطية فی توشیح الدردية» نامیده است و کتاب حاضر شرح بر القلادة مذکور است. دکتر احمدخان در مقدمه تحقیق المرتجل، درباره خصوصیات کتاب می‌نویسد: «أورد الصغانی فی هذه القلادة 234 مسمطاً، ثم شرحها بکلام العرب مورداً شواهد علیها من القرآن الکریم و الحدیث النبوی و دیوان العرب. و لأن المقصورة تعنی بکلمات جاءت مقصورة اما بالألف أو بالیاء، فان الصغانی قد أعتنی بهذا التسمیط من هذه الناحية خاصة و أظهر فيه براعته فی معرفة کلمات مقصورة و عرض فيها مذهبه فی اتیان کلمات مقصورة بالألف أو بالیاء أحیاناً مخالفاً لابن درید و موافقاً له حیناً آخر ... کان [الصغانی] شاعراً مفلقاً قادراً علی الکلام یأتی بکلامه کیف شاء و أنی أراد، فانه فی الحقیقة کان فارس المعانی و الألفاظ ... موهبته الشعرية قد تجلت فی هذه القلادة السمطية و ظهرت بجوانبها المختلفة فنری أن الکلمات ترقص أمام عینیه و یأخذ هو و یقتنی کما یشاء ... و نری ميزة أخرى لکلامه و هی خاصة فی هذه القلادة، فانه جعل نصب عینیه عند تخمیس کل بیت ابن دردی، ألفاظ و تراکیبه و معانیه فی نفس الوقت کما التزم قافية الصدر من کل بیت فی المقصورة. و بمعنی أعم أنه جعل هذه المسمطات لقلادة السمطية و أوضحها لکل من یحب اللغة و أدبها ... أورد الصغانی فی هذه القلادة بعض ملح و أمثال و قصص أدبية و نصائح و بجانب هذا کله أخبرنا الصغانی عن نفسه فیها و خدع دهره عنه و خيانته و عن أعماله علی رغم هذه العوائق و النقم. و أما ما أودع فیها الصغانی من ثروة لغوية و أبيات فريدة و کلمات مفيدة فهی بالغة الأهمية کبيرة فی شأنها؛ لأن الكتب التی استفاد منها الصغانی، و ذلک قبل کارثة بغداد، قد ضاعت فيما ضاع من التراث و صارت أثراً بعد عين». نسخه‌های خطی المرتجل: 1. نسخه شماره 107 کتابخانه بودلیان به خط ابومحمد عبدالمؤمن بن خلف دمیاطی (متوفی 705ق) که در سفرش به بغداد در سال 650ق این نسخه را ظاهراً از روی نسخه اصل کتابت کرده و از مؤلف سماع نموده است؛ 2. نسخه شماره 1891 کتابخانه لاله لی منتقل شده به کتابخانه سلیمانیه در استانبول ترکیه، که در 729ق کتابت شده و چند بلاغ و سماع در آن دیده می‌شود. این نسخه با نسخه مؤلف مقابله شده است؛ 3. نسخه‌ای ناقص و مختصر از کتاب که، یک بار این کتاب از روی همین نسخه ناقص به چاپ رسیده و در مجله المورد نقد شده است؛ 4. نسخه‌ای که در سال 1078ق کتابت شده و زمانی در تملک مرحوم سید محمد جزایری بوده و تصویر حاضر از این نسخه اخذ شده است. دکتر احمدخان، المرتجل را با استفاده از نسخه کتابخانه بودلیان و در مواردی با مراجعه به نسخه کتابخانه لاله لی تحقیق و تصحیح کرده و جامعة أم القرى در مکه مکرمه به سال 1986م آن را در 298 ص به چاپ رسانده است. [الأعلام زرکلی: 214/2؛ کشف الظنون: 1807/2-1809؛ معجم المؤلفین 279/3؛ المرتجل فی شرح القلادة السمطية فی توشیح الدردية، مقدمه دکتر احمدخان]