مرآت هیأة العالم

● مرآت هیأة العالم / فلسفه / عربی، فارسی mer'āt-e hey'at-ol ‘ālam حزین، محمد علی بن ابی طالب، 1103 - 1180 قمری hazīn, mohammad ‘alī ebn-e abī-tāleb (1692 - 1767) شامل «مقدمه» و «اشراق»ها و «لمعات» و «اضاءات» و «خاتمه». در جایی از نسخه نشانی از مؤلف دیده نشد، در اواخر بخش اول این کتاب آمده است: «چنین گوید محمد طاهر منجم یزدی» که بعید به نظر می‌رسد نویسنده این کتاب باشد. در جای جای نسخه از والد علامه یاد کرده، مثلاً در بخش نفی تشبیه و تجسیم از ذات باری تعالی می‌گوید: «و به فسر الوالد العلامه الخبر الذی ورد فی تفسیر قوله: «الرحمن علی العرش استوی» ...» ضمن بحث درباره عالم ذر می‌فرماید: «و کتبنا فی هذه، رساله علیحده فی شرح حدیث: «ان الله خلق الارواح قبل الاجساد بألفی عام ...»». پیداست که نگارنده این کتاب بعد از علامه مجلسی مولا محمد باقر بن محمد تقی (متوفی 1111ق) می‌زیسته، چنان‌که می‌گوید: «قال المولى الاعظم محمد باقر بن مولانا محمد تقی مجلسی قدس سره فی کتاب الفوائد الطریفه فی شرح الصحیفه». و نیز در جای دیگر آمده: «قال المجلسی قدس سره فی البحار فی شرح حدیث المفضل ...». در هر حال کتابی است فلسفی در دو بخش با نثری ملمع، عربی و فارسی آمیخته به اشعاری از خود، شامل مقدمه در تقسیم موجود به واجب و ممکن و ممتنع. در جلد اول، مطالب تحت عنوان اشراق، لمعه، ضیاء و ... آمده و از حکمت طبیعی بحث می‌کند از مبدأ عالم، کیهان‌شناسی، اجسام، معرفت نفس، نفی جسمیت از روح و همراه داشتن برخی از لوازم جسم را در عالم برزخ، اثبات جسم مثالی، خیرات و شرور، حدوث و قدم، معانی روح و عقل، فطرت، مراتب روح، کیفیت خلقت آدم، حقیقت ملایکه، اصول عوالم و نشآت، امتناع اعاده معدوم، اثبات معاد جسمانی، دفع شبهات وارده، وجود جنت و نار، ثواب و عقاب، انقطاع تکلیف بعد از موت، وجود فناء بدن و بقاء نفس، در تحقیق اعراف، حقیقت موت، رجعت و حقیقت آن، احوال حشر و نشر و حساب و نقل قول کامل عارف شیرازی، ملاصدرا از تفسیر سوره واقعه و اشعاری از مؤلف در مناجات و در آخر جام اول هم از عفو و توبه و شفاعت یعنی اموری که موجب اسقاط عقاب می‌شوند و مطالبی در مذمت دنیا و زهد در دنیا به نقل از کتاب التحصین فی مقامات العارفین از احمد بن فهد حلی (متوفی 841ق) آمده است؛ جام دوم: (بخش دوم) در تقسیم علوم، شرف علم، فضیلت معرفت و عارف و شرف حکمت و حکیم، کیفیت تحصیل علم حکمت، در حقیقت طریقه عرفا، منبع علم حکمت.مؤلف معتقد است که معرفت باید از طریق اهل بیت اخذ گردد و از مقام اولیاء الله الکاملین و عارفین و صفات آنها بحث کرده و به معنی لقاء الله و فناء فی الله، تحقیق معنی ایمان و کفر و اینکه ایمان زیاده و نقصان پذیر است و تحقیق معنی قضا و قدر و بداء و حقیقت اعمال، این‌که معرفت فطری و از محبت و شوق و انس سخن رانده، مطالب مشرب کملین از اهل معرفت شیعه به استناد به احادیثی از معصومین، و بالاخره از امور عامه، وجود، اشتراک وجود، وجود ذهنی، ماهیت، سبق و لحوق، حدوث و قدم، وحدت و کثرت و مطالبی پزشکی که در اینجا رساله ذهبیه منسوب به حضرت رضا (ع) را به عربی و فارسی آورده و در بخش اخلاق هم مباحث جالبی درباره تربیت کودکان آورده و آخرین عنوان موجود «فی عجایب البلدان» است. در هر حال یک دوره مباحث فلسفی را به شیوه حکمای شیعی بعد از ملاصدرا و پیروان میرداماد و ملامحسن فیض کاشانی در این کتاب معترض شده است با اشاره به اقوال حکمای قدیم از جمله ارسطو و پیروانش، افلاطون و پیروانش، متکلمین از معتزله و اشاعره، الهیین اکابر متصوفه و اشراقیین، متکلمین امامیه چون شیخ مفید، بنی نوبخت، محقق طوسی، علامه حلی، سید الحکما و المتکلمین میرداماد در کتاب قبسات، ابن ابی جمهور، سید مرتضی، ابوعلی طبرسی و از کتاب‌های اثولوجیا ارسطاطالیس، کتاب الحدود شیخ الرئیس و شفا، و از غزالی و فخر رازی و بسیاری از منابع و اسطوانه‌های حکمت یاد کرده است و آراء آنها را نقد نموده با استدلال‌های قرص و محکم و استوار به‌گونه‌ای که رغبت خواننده به مطالعه آن برانگیخته می‌شود. (محمود فاضل) آغاز: بسمله، الحمد لله مبدع موجودات العالم و مخترع الاشیاء من کتم العدم ... اما بعد لاخفاء على اولى النهى ... و مشاهدة الانوار القدسی فناسب تسمیة هذا الجام و الجم بالسلم و مرآت هیئات العالم ... انجام: اضاءة فی عجائب البلدان عند ذکر مدینة النحاس ... بعد از سه برگ: کانها تسلب القلوب بفتحها. [الذریعه 5: 23-24]