مرآت الوجود و المهية

● مرآت الوجود و المهية / فلسفه / فارسی mer'āt-ol vojūd va-l māhīyya قمی، علیقلی بن قره چغای، 1020؟ق 11 قمری qomī, 'alī-qolī ebn-e qara čoqāy (1612 - 17c) رساله سودمندی است. در یک «مقدمه» و چهارده «مقاله»: مقدمه در بیان تمهیدات چندی که ضرور استذکر آنها بر سبیل مصادرات، ده تمهید است؛ مقاله 1. بیان مذهب حق مستنبط از فحول حکماء قدیم که مختار ما است و در هفت «فصل» مبین می‌شود: 1) بیان آراء محققین حکماء مقدمین و متأخرین در اعتباری بودن وجود به معنی عام و شرکت معنوی و مشکک به اولی و غیر اولی بودن او میانه واجب و ممکن و مشترک لفظی متشبح بودن وجود به معنی خاص میانه واجب و ممکن، 2) بیان کیفیت نسبت ماهیت و جود به یکی دیگر، 3) اثبات قیوم ماهیت موصوف و وجود صنفی، 4) بیان اینکه منشأ انتزاع مفهوم ماهیت و وجود خاص قیدی و صفی هر دو حقیقی مقابل اعتباری است یا هر دو اعتباری است یا یکی حقیقی و یکی اعتباری است، 5) بیان طریق وقوع این اجزای تضمنی در خارج و وقوع اسم تضمن بر اینها، 6) دلیل ما صدق و منشأ انتزاع مفهوم وجود کردن ماهیت و منشا انتزاع مفهوم جعل و جاعل و منشا انتزاع مفهوم و ماهیت، 7) بیان این‌که جنس و فصل نیز قیاس به نوع اجزای خارجی تضمنیاند نه اصلی و مطابقی؛ مقاله 2. بیان مذهب دویم؛ 3. بیان مذهب سوم؛ 4. بیان مذهب چهارم؛ 5. بیان مذهب پنجم؛ 6. بیان مذهب ششم؛ 7. بیان مذهب هفتم؛ 8 و 9 و 10. بیان مذهب هشتم و نهم و دهم؛ 11. بیان مذهب یازدهم؛ 12. بیان مذهب دوازدهم؛ 13. بیان مذهب سیزدهم (ذوق المتالهین)؛ 14. بیان مذهب صوفیه قایلین به تعدد وجود مانند صفی الدین اسحاق حسینی موسوی و جلال الدین محمد رومی مطابق مذهب ارسطو و احادیث. (دانش پژوه) آغاز: بسمله. الحمد الواهب العقل و الحیات و الصلوة علی معطی المراتب و الدرجات ... و بعد کمترین بندگان علی قلی بن قرچغای خان معروض می‌دارد که از بیست و سه سالگی تا حال تحریر که چهل و شش سال است عمر خود را ... صرف حکمت حقه و تفاسیر کریمه و احادیث شریفه کرده ام و در همه مسایل منطقی و طبیعی و الهی شب و روز تفکر خالص ... کرده ام خصوصا در مسئله وجود و ماهیت ... و در مسئله علم واجب باشیا و کیفیت علم واجب باشیا و صدور اشیا از علم واجب و در مسئله حقیقت نفس ناطقه و قوای او و در سعادت و شقاوت و نجات از شقاوت و وصول باقصی کمالات و سعادات که درین سه مسئله فکر بسیار بسیار کرده ام و در هر کدام رساله علی حده نوشته ام و این رساله که یکی از آن سه رساله است در تحقیق ماهیت و وجود است ... و این را مشتمل بر یک مقدمه و چهارده مقاله ساختم و مرآت الوجود نام نهادم. انجام: و متذوت بغیر می‌داند اینست که در مثنوی می‌گوید: ما عدمهاییم و هستیها نما ×× تو وجود مطلقی فانی نما [گفتار من در کارنامه نخستین کنگره ایران شناسی 306/3- 313؛ فهرستواره منزوی 231/6]