مدخل منظوم

● مدخل منظوم / هیئت، شعر / فارسی madxal-e manzūm ؟ نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597 - 672 قمری nasīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201 - 1274) اهدا به: جلال الدین خورشاه (ابوالمحامد محمد بن احمد) این منظومه به مبارکشاه غوری و عبدالجبار خجندی و خواجه نصیر طوسی منسوب شده و بیش از یکصد نسخه در ایران دارد که فهرست‌نگاران پراکنده منسوب نموده‌اند. شاید انتساب به مبارکشاه غوری بر اساس گفته کشف الظنون است که چنین تألیف را به مبارک الغوری گزارش کرده بدون هیچ توضیحی. در الذریعه (جلد 19) آن را از عبدالجبار خجندی دانسته و نسبت آن را به خواجه طوسی نفی می‌کند و در جلد 20 از مدخل منظوم مبارکشاه غوری بخاری یاد می‌کند که در 616 سروده است. این تاریخ همان تاریخی است که الذریعه در هنگام نسبت این منظومه به عبدالجبار خجندی آورده است و مسلم این رساله یکی است گرچه در جلد 20 ص 248 هنگام انتساب به غوری اطلاعاتی درباره این منظومه نداده است. با توجه به نقل‌های گوناگون انتساب این منظومه به عبدالجبار خجندی بیش از دیگران است. این منظومه را حبیب الله بن محمد طبیب شرح کرده و در ضمن از نام خود یاد کرده و از تاریخ اول محرم 927 به عنوان سال جاری یاد می‌کند که نشان می‌دهد زمان تألیف بوده و حبیب الله از دانشمندان قرن دهم بوده است. بنابر این نسخه‌هایی که معرفی می‌شود فقط نسخه‌هایی است که از خواجه دانسته شده و شامل تعداد محدودی از نسخه‌های موجود این منظومه در ایران است. قدیم‌ترین نسخه با سال کتابت 723 در مجلس شورا و در مجموعه سفینه تبریز است. آغاز: مرد دانا سخن ادا نکند ×× تا به نام حق ابتدا نکند / مالک لم یزل کریم و قدیم ×× صانع بی بدل حکیم علیم انجام: هرکه این را تمام بر خواند ×× چون به تقویم بنگرد داند ... / که نداند شناخت در دو سرای ×× هیچ کس علم غیب غیر خدای / باد از ما درود بر مهتر ×× هم بر اصحاب و اهل او یکسر چاپ: مشار فارسی، ج4، ص 4660؛ در هامش شرح بیست باب گنابادی، تهران، 1276ق؛ در شعر و شاعری در آثار خواجه، معظمه اقبالی، طهران، چاپ دوم، 1379ش، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی؛ تهران، سنگی، 1298ق، خشتی، در هامش؛ رقعی، 1274ق؛ 1370ق، 112ص (صص1-112) در هامش [الذریعه 290/19 و 248/20، که از خجندی دانسته شده؛ نسخه‌های منزوی 347/1-349: نشانی 29 نسخه با نسبت به اشخاص مختلف؛ مشترک پاکستان، 298/1: نشانی 9 نسخه منسوب به طوسی؛ مدرس رضوی 397-398؛ دنا 326/9 با نسبت به غوری (5 نسخه)، با عنوان «مدخل المنظوم فی احکام النجوم» با نسبت به خجندی (82 نسخه) و 324/9 با عنوان «مدخل فی علم النجوم» و با نسبت به خواجه نصیر (49 نسخه)] شرح و حواشی: 1- شرح مدخل منظوم؛ طبیب، حبیب الله بن محمد (-10) 2- شرح مدخل منظوم؛ شربتدار اصفهانی، ابراهیم بن محمد (-12)