المحتضر

● المحتضر / فضایل و مناقب / عربی al-muḥtaḍar عبدالله حسن بن سلیمان، ق8 قمری ‘abd-ol-lāh hasan ebn-e soleymān (- 14c) در بیان روایاتی که دلالت بر حضور امام علیه السلام بر بالین شخص در حال احتضار می‌کند که در آغاز کلامی از شیخ مفید در این باره نقل کرده و سپس در آن رد و ایراد نموده، و بعد 14 باب مختصر در مناقب هر یک از معصومین علیهم السلام آورده است.مؤلف این کتاب چنان‌که خود درمقدمه بدان تصریح کرده‌اند، عبدالله حسن بن سلیمان بن محمد می‌باشد. صاحب روضات (در ص 178) درذیل حسن بن سلیمان بن خالد حلی اجازه‌ای از ایشان که به نام عزالدین حسین بن محمد بن الحسن الحمویانی در محرم 802ق صادر گردیده نقل نموده وتصور فرموده‌اند که صاحب اجازه حسن بن سلیمان بن خالد حلی است درصورتی که در پایان اجازه نویسنده خود را بدین‌گونه معرفی کرده است: «کتب عبدالله حسن بن سلیمان بن محمد فی الثالث والعشرين من شهر المحرم سنة اثنتين وثمانماه هجريه والحمدلله وحده» واین نام عیناً همان است که در مقدمه این کتاب نیز به همین نحو بدان تصریح شده وظاهراً بلکه قطعاً غیر از حسن بن سلیمان بن خالد حلی است.چیزی که ممکن است مطالعه کننده را به اشتباه اندازد و تصور کند آن است که میان سلیمان پدر مؤلف و جدش خالد محمد بوده ونساخ ننوشته‌اند ومؤلف نیز برای اختصار در این کتاب و در اجازه مذکوره نام خالد جد اعلی خود را ذکر نکرده ونیز کلمه عبدالله که پیش از اسم حسن در هر دو جا موجود است پیش از اسم صاحب ترجمه گذارده نشده وهمه اینها بر خلاف قواعد ضبط وذوق سلیم می‌باشد وگذشته از این در ذیل مؤلفات ایشان اسم چنین کتابی نیست تا آن جبران این همه مجازات را نماید جز این که این کتاب ذکر شده: منتخب بصائر الدرجات که اصل آن «بصائرالدرجات» تألیف شیخ اجل سعد بن عبدالله قمی معاصر حضرت امام حسن عسکری علیه السلام می‌باشد و در فهرست شیخ از آن نام برده شده وصاحب روضات نوشته‌اند که غالب آن اخبار منقبت ونوادر است.مطالعه در خود این کتاب نیز بطلان این احتمال را ثابت می‌کند چرا که اخبار مندرجه در آن از کتب تهذیب، عقاب الاعمال، ثواب الاعمال، امالی، کشف الغمه، تفسیر ثعالبی، خصال، علل الشرایع، وتفسیر شریف می‌باشد وحتی یک مورد هم نقل از کتاب بصائر الدرجات در آن نگردیده است.بنابراین با کمال جزم این کتاب را تألیف عبدالله حسن بن سلیمان بن محمد دانسته وایشان را غیر از حسن بن سلیمان خالد حلی می‌دانیم ولی با یکدیگر ظاهراً معاصر بوده‌اند و کتابی دیگر از ایشان سراغ نداریم وتاریخ تولد و وفات وشرح حال ایشان را تا کنون نیافتیم جز این که از تاریخ اجازه ایشان معلوم شد از علماء قرن هشتم و نهم هجری بوده‌اند. در این کتاب عموماً نقل اخبار شده ونادراً بعضی از آنها را مؤلف شرح وبسط داده‌اند وکتاب را به نقل قول حضرت شیخ مفید در کتاب «المقالات» راجع به رؤیت مختصر حضرت پیغمبر وحضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام را شروع و پس از آن حدیث رؤیت را موافق عقیده خود شرح نموده و اخباری که راجع به مقامات محمد بن عبدالله (ص) واهل بیت طاهرین آن حضرت در کتب معتبره بوده آورده وزیارت جامعه کبیره را نیز در اواخر کتاب نقل کرده‌اند واین کتاب درحدود 5020 بیت می‌باشد. آغاز: بسمله و به نستعین ذکر الشيخ المفيد محمد بن النعمان الحارثی رحمه الله فی کتاب المقالات الخ. انجام: و فيما ذكرنا فی هذا الكتاب من مناقب الائمة الانجاب عليهم صلوات الله رب الارباب كفاية لاولى الالباب لان مناقبهم خارجة عن حدالحساب و لا يحيط باحصائها الحساب كما قال الله تعالى قل لوكان البحر مداداً لكمات ربی لنفد البحر قبل ان تنفد كلمات ربی ولو جئنا بمثله مددا شروح و حواشی: 1- المحتضر فی اثبات حضور النبی و الائمة عند المحتضر (ترجمه)؛ حسینی، احمد بن محمد (-13)