الاشارات و التنبيهات

● الاشارات و التنبيهات / فلسفه / عربی al-išārāt wa-t-tanbīhāt ابن سینا، حسین بن عبدالله، 370؟ - 428 قمری ebn-e sīnā, hoseyn ebn-e ‘abd-ol-lāh (981 - 1038) متن معروفی است در منطق و فلسفه طبیعی و الهی. منطق در ده «منهج» و فلسفه در ده «نمط»: جسم‌ها، جهات، نفس، وجود و علل آن، صنع و ابداع، غایات و مبادی آنها، تجرید، سعادت، مقامات العارفین، اسرار الایات. این کتاب تلخیصی از آراء فلسفی ابن سیناست که دانشمندان بسیاری به آن توجه کرده‌اند. دکتر یحیی مهدوی در توضیح آن آورده است: «کتاب «الاشارات و التنبیهات» (در منطق و طبیعیات و مابعدالطبیعه) بر حسب غالب فهرست‌های آثار شیخ آخرین تألیف شیخ الرئیس است. لااقل می‌توان حدس زد که آخرین اثر مهم اوست. این کتاب نسبت به کتاب‌های شفا و نجات بسیار مختصر است لکن در عین ایجاز شامل رؤوس مسائل و مطالب مهم است و پیداست که شیخ در انشای آن مخصوصاً نظر به فصاحت و بلاغت به اعلی درجه داشته است؛ و سبک و روشی که شیخ در آن برای بیان مسائل انتخاب کرده است، و عنوان کتاب حاکی از آن است، به کلی این کتاب را از سایر مؤلفات شیخ ممتاز ساخته است. شاید به همین جهت و به علت ایجاز آن و این که مخصوصاً در سه نمط آخر این کتاب مطالبی در مقامات عارفان آوده شده است که برای عامه طلاب فلسفه غیرمأنوس بوده است، شیخ نسبت به این کتاب چنانکه در اول طبیعیات و الهیات و در آخر آن تصریح کرده است، و از «المباحثات» (مباحثه اول) هم به خوبی مستفاد می‌شود، ضنت می‌کرده است و آن را مخصوص خواص اهل علم می‌دانسته است. شرح‌ها و ردها و حاشیه‌ها و انتقادها که بر این کتاب نوشته شده و کتبی که در محاکمه بین شارحین ساخته شده است حکایت از اهمیت این کتاب در نزد دانشمندان در دوره‌های بعد از شیخ می‌کند». ابن ابی اصیبعه (ج 2: 18) گوید که اشارات بهترین و آخرین نگارش فلسفی شیخ رئیس است و آن را به همه کس نشان نمی‌داد. در فهرست پایان سرگذشت (السیره) نیز چنین آمده است شیخ در دو نامه خود که گویا به بهمنیار یا دیگری نوشته باشد می‌رساند که نسخه‌ای از آن را نزد خود نگاه می‌دارد و جز ابن زیله و مانند او نباید بدان بنگرند از دیباچه و پایان اشارت نیز به دست می‌آید که شیخ بسیار بدان ارج می‌نهاد و سفارش می‌کرد که به دست هر کس نیافتد. آغاز: بسمله الحمدلله علی حسن توفیقه و اسأله هدایة طریقه و الهام الحق بتحقیقه و ان یصلی علی المصطفین من عباده لرسالته ایها الحریص علی تحقیق الحق انی ... هذه الاشارات و التنبیهات انجام: متأسیاً فان اذعت هذا العلم واضعته فالله بینی و بینک و کفی بالله وکیلاً تمت الکتاب چاپ: چندین بار چاپ شده از جمله: قاهرة، دار المعارف، 1960-1968م، 4جزء، تحقیق سلیمان دنیا [دنا 840/1 (43 نسخه)؛ الذریعة 2/96 و 96/2؛ فهرست مهدوی ص 32؛ ریحانة الادب 582/7؛ الاوقاف العامة موصل 133/4] شرح و حواشی: 1- شرح الاشارات = بشارات الاشارات؛ سمرقندی، محمد بن اشرف (-600) 2- شرح الاشارات و التنبیهات؛ فخر رازی، محمد بن عمر (544-606) 3- لباب الاشارات؛ فخر رازی، محمد بن عمر (544-606) 4- الاشارات و التنبیهات (ترجمه)؛ فارسی، عبدالسلام بن محمود (-626) 5- حل مشکلات الاشارات و التنبیهات = شرح اشارات = شرح الاشارات؛ نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (597-672) 6- شرح مقامات العارفین؛ نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (597-672) 7- شرح منطق الاشارات؛ نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (597-672) 8- شرح الاشارات و التنبیهات؛ سراج الدین ارموی، محمود بن ابی بکر (594-682) 9- المحاکمات بین شرحی الاشارات = شرح الشرح؛ قطب الدین رازی، محمد بن محمد (694-766) 10- حاشیة شرح الاشارات قطب الدین رازی، محمد بن محمد (694-766) 11- حاشیة المحاکمات؛ دوانی، محمد بن اسعد (830-908) 12- حاشیة الاشارات و التنبیهات؛ لاری، رضی الدین عبدالغفور (-912) 13- حاشیة المحاکمات؛ ابن کمال پاشا، احمد بن سلیمان (-940) 14- لطائف الاشارات = مقاصد الاشارات؛ دشتکی شیرازی، منصور بن صدرالدین محمد (-948) 15- اشارات لطائف الاشارات = حاشیة الاشارات؛ دشتکی شیرازی، منصور بن صدرالدین محمد (-948) 16- مقامات العارفین؛ دشتکی شیرازی، منصور بن صدرالدین محمد (-948) 17- حاشیة المحاکمات = حاشیة شرح الاشارات؛ میرزا جان باغنوی، حبیب الله (-994) 18- شرح مقامات العارفین؛ مناوی، محمد عبدالرؤف بن علی (952-1031) 19- حاشیة شرح الاشارات؛ محقق سبزواری، محمد باقر بن محمد مؤمن (1017-1090) 20- حاشیة المحاکمات؛ محقق خوانساری، حسین بن محمد (1016-1099) 21- تعلیقات بر شرح اشارات؛ قمی، علیقلی بن قره چغای (1020-11) 22- حاشیة شرح الاشارات؛ شیرازی، محمد هادی بن معین الدین (-11) 23- حاشیة شرح الاشارات؛ شریف رازی، محمد هادی بن محمد (-11) 24- مرآة الحقایق؛ شیرازی، محمد هادی بن معین الدین (-11) 25- شرح الاشارات؛ خاتون آبادی، اسماعیل بن محمد باقر (1031-1116) 26- شرح مقامات العارفین؛ بحرینی، حبیب بن محمد (-13) 27- الاشارات و التنبیهات (ترجمه)؛ ابوطیب 28- الاشارات و التنبیهات (ترجمه)؛ زاهدی، جعفر (-14ش) 29- حاشیة المحاکمات؛ احمد بن سلیمان 30- حاشیة الاشارات؛ حبیب الله بن جمال الدین 31- شرح مقامات العارفین؛ ناشناس 32- شرح مقامات العارفین؛ ناشناس (6 عنوان مختلف) 33- شرح الاشارات؛ ناشناس (4 عنوان مختلف) 34- حاشیة الاشارات؛ ناشناس (3 عنوان مختلف) 35- حاشیة شرح الاشارات؛ ناشناس (17 عنوان مختلف) 36- شرح شرح الاشارات و التنبیهات؛ ناشناس 37- حاشیة المحاکمات؛ ناشناس (4 عنوان مختلف) 38- حواشی المحاکمات بین شرحی الاشارات؛ ناشناس (6 عنوان مختلف) 39- حاشیة شرح الاشارات و المحاکمات؛ ناشناس (2 عنوان مختلف) 40- بشارات الاشارات؛ ناشناس 41- حاشیة الاشارات و شرح الاشارات و حاشیة المحاکمات؛ ناشناس 42- الاشارات و التنبیهات (ترجمه)؛ ناشناس 43- شرح عبارات عرفانی کتاب اشارات؛ ناشناس