مجمل الحکمة

● مجمل الحکمة = ترجمه گزیده رسائل اخوان الصفا / فلسفه / فارسی mojmal-ol hekma = t.-ye gozīde-ye rasā'el-e exvān-os safā وابسته به: رسائل اخوان الصفاء و خلان الوفاء تنی چند از دانشمندان ایرانی در قرن چهارم انجمنی در بصره بنیاد گذاردند و مانند گروه فیثاغورسیان باستانی و چلیپائیان گل سرخ قرن پانزدهم مسیحی نهانی در آنجا گرد می‌آمده درباره فرهنگ و دانش روزگار خویش می‌اندیشیدند و می‌خواستند که میان دین و فلسفه سازگاری دهند. آنها پس از مرگ اشعری (260-334ق) تا رجب سال 374ق پنجاه و سه یا چهار دفتر به نام «رسائل اخوان الصفاء و خلان الوفاء» و «الرسالة الجامعة» نگاشته و بی آنکه نامی از خود ببرند آنها را در دسترس گذاشتند. این بود که مردم آنانرا شیعی یا باطنی یا معتزلی پنداشتند و برخی آن دفترها را از امام جعفر صادق (ع) دانستند. نخستین بار ابوحیان توحیدی در امتاع و موانسه نام آنها را آشکار بداشت، سپس ابن سینا و معری از آنها نامبردند که افرادی چون: ابوسلیمان محمد بن معشر بستی مقدسی و ابوالحسن علی بن هارون بن یحیی زنجانی، ابواحمد محمد بن احمد مهربانی نهرجوری، ابوالخیر زیدبن رفاعه هاشمی، ابوالحسن علی بن رامیناس عوفی بوده‌اند؛ و صاعد اندلسی و شهرستانی و بیهقی و غزالی و سهروردی و قفطی و خزرجی و ابن سبعین و بابا افضل کاشی و شهرزوری و دیلمی و ابن تیمیه و جنید شیرازی و بیرجندی و آملی و کرمانی و جامی و صدرای شیرازی و اشکوری و فیض کاشانی و محمد امین استرابادی و عباسی از این نام یاد کرده یا سرگذشت آنانرا آورده یا اینکه از آن دفترها بهره برده‌اند. نام اخوان الصفا نیز پیش از آنها در کلیله و دمنه و نظم و نثر باستانی عربی و نیایش فارابی آمده است.باطنیان نیز بدیندفترها ارج نهاده باین‌که در دسترس همه بود و تاکنون چندبار به چاپ رسیده از نگارش‌های نهانی آئین خویش به شمار می‌آورند و نگارنده آنها را دومین رهبر نهانی دینی خود به نام امام عبدالله وفی احمد (197-212ق) از دودمان امام صادق (ع) می‌پندارند.دانشمندی در روزگار امیر تیمور گورگان (771-807ق) برای باره دوم از این دفترها را گزین نموده و به فارسی دری درآورد و در دفتر دهم بخش سوم در حدود و رسوم از اشارات و تنبیهات بوعلی سینا و نقاوة الحکمة خواجه حسن بن جریر سپاهانی و کتاب عبدالله بن جبرئیل بن بختیشوع پزشک بر آن افزود و همین است که «مجمل الحکمه» نامدارد و دوبار در بمبئی به سال‌های 1301 و 1304 با افزودن ترجمه انسان و حیوان که در آن نیامده به چاپ رسید. از نسخه ش 112 مجلس چنان‌که در فهرست آمده برمی‌آید که پیش از این در 667 این دفترها به فارسی شده بود. ولی چنین نیست چه در پایان آن نسخه بخشی از یک کتاب فلسفی که در آن تاریخ نوشته شده هست و فهرست‌نگار ایندو را یکی پنداشته است. در دیباچه این ترجمه دوم از سرود اختران و نام بارخدای و مرزبان (مهربان) نامه و دان‌شنامه یاد گردیده و سه تای نخستین بیهوده و چهارمی دشوار دانسته شد. (دانش پژوه) در بیشتر نسخه‌های این کتاب و از آن‌جمله در نسخه چاپی، در مقدمه قید شده است که این ترجمه را در زمان «سید بهاء الدین سیف الملوک شجاع الملک شمس الخواص تیمور گورکان» کرده‌اند و القابی که در این مقدمه به تیمور گورکان داده شده در هیچ جای دیگر سابقه ندارد و برای پادشاه جابری چون تیمور بسیار کم است و شباهتی به القابی که در زمان او رایج بوده است ندارد و چنان می‌نماید که در اصل، تیمور نام یکی دیگر از امرای قرن هفتم و یا ششم بوده است و ناسخان کتاب، کلمه گورکان را که در ذهنشان بوده است بر آن افزوده باشند.در هر صورت اگر هم در زمان تیمور ترجمه شده باشد چنان‌که سبک انشای کتاب می‌رساند در اواخر قرن هفتماین کار انجام شده. در نام کتاب و نسخه‌های آن اختلافات بسیار وجود دارد. آغاز: سپاس و ستایش مر خدایرا که واجب الوجود است و هر چه جز اوست ممکن الوجود است کرده اوست ... اما بعد از این بدانند که کتابهای حکمت بسیار است و بیشتر به لغت تازی است و اندکی به لغت فارسی است و در آن کتابها هیچ حظی نیست مانند سرود اختران و کتاب نام بارخدای و مرزبان نامه و آن چه بدین ماند و ما هیچ کتاب نیافتیم از آنچه در حکمت به کار آید که از ریاضی و منطقی و طبیعی و الهی جمله در ور باشد مگر دانش نامه و آن به لفظی سخت مشکل است و بیشتر اشارات است و بعضی رمز است و کتاب مجمل الحکمة مجموع است و لیکن همچنین مرموز است و در آن حشو بسیار است و ما یک دو جای دیدیم که این کتاب را به فارسی نقل کرده بودند و همچنان مرموز گذاشته و حشوبه جای ماند[ه] پس رأی مجلس سامی اجل سید بهاء الدین سیف الملوک شجاع الملک شمس الخواص تیمور گورکان ادامه الله علوه چنین اتفاق افتاد که این ضعیف را فرمودند که این کتاب را به فارسی دری نقل کنید و هر چه حشو است ازو درو کنید و هر چه مرموز است آشکارا کنید و از حد مرز تصریح نمایید متا فرمان را پیش گرفتیم تا فرمان برداری توفیق بار آورد انجام: چه نیکو نهادیست ناموس شریعت سبب منع کردن لذتها و لیکن درین منع حکمت قوی تر است از آنکه در شریعت لذتها باکراه منع میکند و در حکمت بطبع و در شریعت ترک لذتها بتقلید می‌کند و در حکمت بعلم و الله اعلم بالصواب. چاپ: تهران، 1375ش، به کوشش محمد تقی دانش پژوه و ایرج افشار [الذریعة 20/ 50؛ نسخه‌های منزوی 683]