مجمع النوادر

● مجمع النوادر / تاریخ جهان / فارسی majma‘-on navāder بنبانی، فیض الله بن زین العابدین، ق 10 قمری banbānī, feyz-ol-lāh ebn-e zeyn-ol-‘ābedīn ( - 16c) اهدا به: سلطان محمود شاه بن محمد شاه تاریخ تألیف: 903ق از ملک القضاة صدر جهان فیض الله بن زین العابدین بن حسام بنبانی مؤلف دستور الحفاظ در تفسیر (بروکلمان ذیل 610/2) و تاریخ صدر جهانی (ا. ستوری 109/1) و خلاصة الحكايات (دیباچه کتاب حاضر). ا. ستوری از این کتاب و کتاب خلاصة الحكايات در شمار مؤلفات اویاد می‌کند (به نقل از مجمع النوادر تالیف محمد اقبال به زبان اردو) و نسخه‌ای از آن نشان نمی‌دهد (ج 1238/1). فیض الله بنبانی این کتاب را در چهل نادره (= نوادر) پرداخته و فهرست مندرجات آن را او خود در دیباجه چنین می‌آورد: مقدمه در بیان فضائل حضرت رسالت و خلفاء راشدین، 1. نوادر رسائل عربیه، 2. نوادر سلاطین، 3. نوادر وزراء، 4. نوادر علماء، 5. نوادر دبیران، 6. نوادر فضلاء، 7. نوادر متفرقه، 8 نوادر نکات، 9. نوادر حكماء، 10. نوادر نحاة، 11. نوادر شعراء، 12. نوادر اقتباس، 13. نوادر کلام انبیا و صحابه و حکما به عربی، 14. نوارد کلام حکماء به فارسی، 15. نوادر اتفاقات، 16. نوادر انقلاب زمانه، 17. نوادر حیل، 18. نوادر الفرح بعد الشده، 19. نوادر اعراب و دهاقین، 20. نوادر تعبیر خواب، 21. نوادر اسخیا، 22. نوادر بخلا، 23. نوادر صبیان، 24. نوادر زنان، 25. نوادر قصاص، 26. نوادر تصحیفات، 27. نوادر مصلیان، 28. نوادر متنبهان، 29. نوادر طفیلیان، 30. نوادر سائلان، 31. نوادر ابوالعینا، 32. نوادر ابن جصاص، 33. نوادر اشعب طما، 34. نوادر مجانین، 35. نوادر مزاح، 36. نوادر حکایات صوفیه. خاتمه در سبب تألیف این کتاب و دعاء پادشاه اسلام. مؤلف در خاتمه چنین می‌آورد: «چون کتب متقدمان مطالعه کردم و از آن بهره تمام گرفتم خواستم تا من داعی نیز کتابی بسازم تا مگر وقتی صاحب دولتی و یا اهل دلی آن را مطالعه کند ... پس این مختصر را در مدت یک، دو ماه جمع کردم و نیز سیرت آباء این داعی چنان بود که مدت حیات خود از تصانیف فارغ نبوده اند چنانک صدرالعلماء قاضی صدرالدین بنبانی جد این داعی تفسیر بحر المعانی و شرح کافی - کفایة الکافیه - و شرح وافی نحو کافی و شرح قصیده کعب زهیر و شرح قصیده برده و شرح قصیده قاضی عبد المقتدر و شرح قصیده امالی و شرح عین خلیل و چند کتب دیگر ساخته است و الیوم آن کتب حجت علماست و چنانک مولانا منهاج بن صدر بنبانی شرح بخاری و شرح مسلم و شرح عین العلم و شرح فصوص و شرح منار ساخته است و در آن داد سخن داده و آن شروح امروز دستور علماست و جمله تصانیف او از هشتاد بگذشته است و اکثر آن کتب به نام سلاطین ماضیه یعنی به نام آباء حضرت سلطان محمود شاه بن محمد شاه ... بن مظفر شاه ... گردانیده اند. من بنده ... واجب دیدم پی روی آباء خود کردن و کتابی به نام او تالیف کردن ...». مؤلف در ضمن مطالب نیز از مناسبات خویش با پادشاه و بزرگان و وقایع زمان با ذکر تاریخ و گاه بدون تاریخ سخن آورده است از آن جمله: «وقتی این مؤلف و مجمع الفضائل خوند ملک فرید به خدمت قاضی سلیمان الملقب به خان اعظم اسلام خان برای خواندن سبق رفته بودند»، «در ایامی که حضرت سلیمان ... این مؤلف را به یادگار به رسالت دکهن فرستاد ... چون برای وداع در خانه مولانا منصور بن کبیر المعروف بمیان الهدیا شاعر رفت و او ... مداح حضرت سلطان بود ...»، «وقتی این مؤلف در عین بشکال از شهر معظم احمد آباد در شهر محمد آباد المعروف به قلعه جا نپانیر به حضرت سلطان ... می‌رفت»، «چون در شهور سنه اثنتین و تسعمائه حضرت سلطان الاعظم ... از سواری مراجعت فرمود و چهارده پانزده گروهی از شهر مکرم محمد آباد فرود آمد به سمع همایون او رسید که مسجد شهر مکرم که بناء خاص بود مرتب شده اقامت جمعه ... باید کرد سلطان مراجعت فرمود و به حضور خود اقامت جمعه کرد.». از جمله کسان که نامشان در ضمن تواریخ و حکایات این کتاب آمده: ابونصر فارابی، ابومعشر بلخی، امام کبیر محمد بن اسماعیل، صاحب جمال الدین مطروح، یحیی بن مبارک یزدی - صاحب التصانیف، تیمی مؤلف سیرت حجاج، ابو القاسم صوفی ندیم عضدالدوله، حسین بن مهدی قزوینی، احمد بن محمد کاتب، ارشد الدین از افاضل عجم، قاضی وحید الدین فوشنجی و قاضی القضاة احمد بن داود. آغاز: الحمد لله علی نواله و الصلوة علی رسوله و آله اما بعد می‌گوید بنده امیدوار فیض الله بن زین العابدین بن حسام بنبانی المخاطب بملک القضاة صدر جهان که چون از تالیف تفسیر معظم دستور الحفاظ و کتاب خلاصه الحکایات فراغ افتاد و رساله‌ای چند دیگر چه پارسی چه عربی چه به نظم چه به نثر پرداخته آمد خواستم کتابی پارسی در غایت ایجاز و اختصار بر نمطی جدید و طرزی نو چنان که تا یومنا هذا کسی بر آن طریق نرفته باشد ... بنویسم ... تا در شهور سنه ثلث و تسعمایه غواص فکر در بحور اسفار غواصی نمود ... و آن چه مخ سخن و جان معنی یافت از صد یکی و از بسیار اندکی اختیار کرد و این نوادر چند از آن برگزید ( ... و پس از دو صفحه) و چون سال مذکور چهلم سال از جلوس حضرت او (محمود شاه) بود این کتاب را بر چهل نادره و به خاتمه و مقدمه ای مرتب گشت و این کتاب را مجمع النوادر نام نهاده آمد و بعد از این، مؤلف و یا هر که توفیق یابد به عدد سال عمر او هزاران هزار نوادر دیگر بر روی روزگار یادگار نویسد. و شروع تالیف این کتاب و اتمام آن در شهر مکرم محمد آباد المعروف به قلعه جانپانیر بود. انجام: و ما این کتاب را بع دعاء ختم السلاطين ... ختم کردیم که ختامه مسک شکر که این نامه به عنوان رسید ×× پیشتر از مرگ به پایان رسید [فهرستواره منزوی 468/1 و 648/1]