مجمع النفائس و حجلة العرائس

● مجمع النفائس و حجلة العرائس / طب / عربی - فارسی majma‘-un nafā’is wa ḥijlat-ul ‘arā’is طبیب حموی، محمد بن مؤید، ق 11 قمری tabīb-e hemavī, mohammad ebn-e m’oayyed ( - 17c) این کتاب در دو بخش است: رسایل عربی و رسایل فارسی. دیباچه به عربی است و در آن شعرهای فارسی نیز آمده است. در دیباچه مؤلف پس از ذکر سرگذشت خود، درباره هر یک از این رسایل عربی به نقل از شهرزوری و خزرجی و ابن جلجل و دیگران گفتگوی کرده است. بخش دوم این کتاب که به فارسی است و «حجلة العرایس» نامیده می‌شود در کتابخانه دهخدا هست(ش197). چنین است فهرست این رساله‌های عربی (مجمع النفائس): 1. الرسالة الذهبية: منسوب به امام رضا (ص)؛ 2. الفصول: ابقراطیس؛ 3. تقدمة المعرفة: ابقراطیس؛ 4. شرح الفصول البقراطية: ابوالقاسم عبدالرحمن ابن ابی صادق نیشابوری؛ 5. دلائل الموت: ابقراطیس؛ 6. من جوامع الاسكندرانيين فى تعرف علل الاعضاء الباطنة المعروف بكتاب مواضع الالة مماتولى جمعه الاسكندرانيين: ترجمه حنین بن اسحاق المتطبب و هو اربع مقالات من جالینوس؛ 7- رسالة فى تحقیق ان للمرءة منیا ام لا ووجوه استدلالاتها من مقالات جالینوس؛ 8 التشریح: جالینوس، نانوشته مانده «در الفضل الذی فی الدبر»؛ 9. منافع الادوية المفردة: از همو، ترجمه حنین بن اسحاق یهودی در دو صفحه و کاتب نوید می‌دهد که داروهای این رساله را بیان کند ولی در نسخه نیست؛ 10. معالجات حمی شطر الغب: ابن سینا؛ 11. الادوية القلبية: ابن سینا؛ 12. الهندباء: ابن سینا؛ 13. قوانین حفظ الصحة: ابن سینا؛ 14. اصول التراکیب: فخرالدین محمد بن محمد بن ابی نصر خجندی شارح قانون (در دیباچه در اینجا از شرح قانون بحث شده است)؛ 15. تعریف الوخم و فساد المعدة از همین خجندی؛ 16. الفروق از همو، در یک مقدمه و پنج مقاله، در صحافی ده برگ این یکی میان رساله‌های 8و9 رفته؛ 17. التلویح فی کشف اسرار التنقیح: از همو؛ 18. شرح تشریح الاعضاء المفردة من القانون از همو؛ 19. ماهية الشراب و آدابه: از همو: شرح این فصل است از قانون؛ 20. رسالة فی تحقیق قول الشيخ الرئيس فی النبض حيث قال للنبض طبيعة موسيقارية: از همو؛ 21. تنقيح المكنون فى حل مشكلات القانون: ابونصر فخرالدین محمد بن احمد بناکتی خجندی، تنها کلمات است؛ 22. المنصوری رازی؛ 23. المرشد: از همو؛ 24. برء الساعة: از همو؛ 25. منافع (فواید) المومیائی الکانی و کیفیته حدوثاً و طریق استخراجه من المعادن و میزان استعمالها فى الامراض التي يتداوى بها: از همو؛ 26. قوی الادوية المسهلة و طريق استعمالها فی کل مرض مرض و تعیین مقدار شربة منها علی رایه: از همو؛ 27. ابدال الادوية المفردة اذا فقدت واحد منها: از همو؛ 28. رسالة التجارب جمع احد من تلامذة الرازى حين حضر في مطبه و هو يعالج المرضى فجمعه تلک النسخ التي كان يكتب للاملاء و المرضى فی مجلس افاداته و افاضاته و خطبه من اعلال الراس الى القدم فی 32 باباً؛ 29. رسالة فی تحقیق حصول المرض المعروف بالابنة و كيفية حدوثها و علاجها للرازی و قد نقلا بالمسطرة فى تضاعيف كلامه في شرحه لكليات القانون؛ 30. المشجرة فی امراض العين و معالجاتها للرازی؛ 31. تذكرة الكحالين فی امراض العين: على بن عيسى الكحال مؤلف المسالک و الممالک (- 460)؛ 32. حقایق اسرار الطب: ركن الدين مسعود بن شمس الدين محمد سجزی، همانکه الحدود خوانده می‌شود و به نام سید صدر الدین قوام الاسلام ابوالمفاخر قاسم بن عراق وزیر ساخته است؛ 33. ايضاح محجة العلاج: ابوحامد طاهر بن ابراهیم بن محمد سجزی؛ 34. اعمار الادوية المفردة و المركبة: حكيم زهری الاندلسی؛ 35. قرابادین ایضاح محجة العلاج في الادوية المركبة، از همان سجزی در 31 باب؛ 36. خواص الاشياء: ابوالعلاء بن زهر طبیب، در هامش آمده که او همان قطب الدين ابراهيم مصری شارح القانون است، به ترتيب تهجی در یک صفحه و 10 سطر؛ 37. التحرز عن السموم الحيوانية والنباتية و المعدنية المشروبة او الملدوغة او غيرها: قسطابن لوقا؛ 38. معرفة درجات كيفية الادوية المفردة و خواصها و كيفية طرق استعمالها، در شش مقاله است؛ 39. معرفة الادوية المفردة و افعالها و كيفية صدور اثرها في ابدان الانسان؛ 40. معرفة اغذية الرضى و صنوف ترتیبها؛ 41. القواعد فيها فوايد قد اشتمل على المسایل الطبية العلمية و العملية، نظری در چهار قاعده و قاعده 4 در سه فصل و چهار مقاله، عملی در مقدمه و دو مقاله؛ 42. حفظ الصحة على ما يقتضيها الفصول الاربعة: يزيد بن يوحنا ابن ابی خالد، با عنوان‌های باب؛ 43. الباه و الجماع و منافعه و دفع مضاره، در ده فصل نوشته؛ 44. مسائل حنین بن اسحاق المترجم در دو جزو؛ 45. مسائل النيلي: ابوسهل سعيد بن عبدالعزیز نیلی، تلخيص مسائل حنین است؛ 46. معرفة النبض - ابوالحسن ثابت بن قرة الحرانی، این دو در متن پس و پیش شده است؛ 47. تعيين اعمار الادوية المفردة و المركبة؛ 48. رسالة «مامثال؟»: حنین بن اسحاق نصرانی عبادی؛ 49. منهاج الدكان و دستور الاعيان: ابوالمنا ابن ابى نصر بن حفاظ كوهين عطار اسرائیلی هارونی که در قاهره برای خود و فرزندش و دوستانش در 657 ساخته است، در 25 باب؛ 50. الفصد و كيفيته و كمية العروق المفصودة: ابوالحسن هبة الله بن صاعد بن ابراهیم ابن التلميذ، در 10 باب؛ 51. كيفية اصلاح الادوية المسهلة و دفع مضارها و ضروب استعمالها في كل مرض: حبيش بن الاعثم؛ 52. الشافية: غياث الدين منصور دشتکی که پس از معالم الشفاء ساخته در دو جزو: نخستین در چهار مجلد دوم در دو مجلد؛ 53. منافع السكنجبين: ابن ابی صادق؛ 54. القرابادين لامين الدولة ابن التلميذ هبة الله بن صاعد لبیمارستان بغداد در 20 باب؛ 55. حدود الامراض: محمد بن محمد بن ابى مسلم طبيب شیرازی از سده 8؛ 56. معالجات الامراض العارضة للاطفال و تدبير هم و تداويهم و آداب المرضعة و تدبيرها: ابوالحسن احمد بن محمد طبری پزشک رکن الدوله، در 60 باب؛ 57. رسالة في وجيزة ايضا في قانون معالجات الاطفال المرضعة (جمل في الامراض التي تعرض الاطفال و علاماتها) پس از شیخ تألیف شده؛ 58. منافع بعض الادوية المركبة من الكمادات و الضمادات و غيرهما: فخرالدين احمد خجندی؛ 59. المفتاح: ابوالفرج ابن هندو، این یکی با بعدی پس از «الفوائد المعزية» است؛ 60. رسالة فيها نكت من مخفيات الرموز فی الطب (الفوائد): بختیشوع بن جبرئیل رونی؛ 61. ابدال الادوية المستنبطة من كتاب المقاصد، مقصد 30 آن است؛ 62. كيفية حفظ الصحة و بيان مايناسب من الادوية و الاشربة و الاغذية في كل سن من الاسنان و شخص من الاشخاص (الفوائد المعزية في القواعد الطبية): محمد بن ابی المجد طبیب به نام شیخ اویس بهادر خان در مقدمه و دو مقاله، مقدمة فى ماهية الصحة و اقسامها، مقاله 1 اسباب سته ضروریه در نه باب، مقاله 2 قوی الاغذية و الاشربة و مايتعلق بهما و الطيب و الملابس، در ده باب؛ 63. الادوية المفردة المسهلة في الامراض: نجیب الدین محمد سمرقندی (مؤلف الخمسة النجيبية (الاسباب و العلامات، اصول التركيب، اغذية المرضى، الادوية المفردة المسهلة في كل مرض من الامراض المختار استعمالها في اكثر البلاد، القرابادين المرتبة على نهج وقوع الامراض من الراس الى القدم در این دفتر چهار تا آمده نه الاسباب و العلامات که مشهور است؛ 64. قوانين استعمال الادوية القلبية: از همو؛ 65. تشريح العين و تعيين طبقاتها و رطوباتها: از همو، با شکل؛ 66. الادوية و الاغذية و الاشربة الموافقة لكل مرض مرض (از خمسه نجیبيه)؛ 67. اغذية المرضى: از همو؛ 68. القرابادين على ترتيب علل الراس الى القدم: از خمسه نجیبیه همو نوشته؛ 69. اصول التركيب: از همو، در 19 باب؛ 70. تشريح العظام: عمادالدین محمود شیرازی نواده فخرالدین احمد پزشک سلطان یعقوب نسب او بدین گونه است: عمادالدین محمود بن قطب الدين مسعود بن عماد الدین محمود بن فخرالدین احمد، او در جوانی خدمت شاه طهماسب و در پیری در آستانه قدس و پزشک زایران رضا (ع) بوده و در اواخر قرن نهم مرده است، پسرش محمد باقر اکنون در مشهد پزشک است و کتابخانه بی مانندی داشت که اوزبکان به غارت به ترکستان و ماوراء النهر برده اند في القول المشهور بين الجمهور ان العظام لاحس لها و اوردما عليه و له و اورد فيها ما وضح على و سنح لدى»؛ 71. رسالة في تدبير الصحة بالمطعم والمشرب من املاء حنين بن اسحق العبادی، از روی خط ابن امين الدولة ابن التلميذ بیک واسطه؛ 72. اعمار الادوية المفردة و المركبة: زهری اندلسی؛ 73. انتخاب من لقط المنافع: ابوالفرج عبدالرحمن بن الجوزی (پیش از 709) در باب؛ 74. تقويم الادوية و الاغذية: محمد بن علی اسفراینی در دو باب و خاتمه، باب نخستین در ده فصل، دومی در هفت فصل، داروها در جدول گذارده شده با نامهای عربی و یونانی و فارسی داروها و نیمی از کتاب در جدول نیست و به نثر است. [فهرستواره منزوی 3410/5]