مجمع البيان فى تفسير القرآن

● مجمع البيان فى تفسير القرآن = مجمع البيان لعلوم القرآن / تفسیر / عربی majma‘-ul bayān fī tafsīr-il qur’ān = majma‘-ul bayān li-‘ulūm qur’ān طبرسی، فضل بن حسن، 468؟ - 548 ؟ قمری tabarsī,fazl ebn-e hasan (1076 - 1154) تاریخ تألیف: سه‌شنبه 6 رجب 536ق از تفسیرهای مهم ادبی و قدیم شیعه می‌باشد و از تأویل‌های متأخران کمتر در آن یافت می‌شود. از این روی در دوره صفویه و قاجاریه توجه لازم به آن نمی‌شده است و به عکس امروز که روش قدیم درعلوم مذهبی بیشتر مورد توجه واقع شده این کتاب و کتاب تبیان شیخ طوسی مانند بیشتر کتاب‌های دانشمندان پیشین مورد توجه شایان گردیده است.مصنف درمقدمه آن می‌گوید: درایام جوانی عشق مفرط و علاقه زیادی به مطالعه تفاسیر داشتم تفاسیری را که سابقین از علماء امامیه تألیف کرده‌اند هر یک را مختصر و وافی به اداء حق قرآن نیافته چرا که فقط به ذکر بعضی از اخبار در ذیل آیات پرداخته‌اند جز حضرت شیخ اجل سعید ابوجعفر محمد بن حسن طوسی قدس الله سره که کتاب تبیان را تألیف و آن را متضمن اسرار بدیعه معانی وتحقیقات شافیه درالفاظ قرآن قرار داد وقناعت به نقل مطالب بدون توضیح و تحقیق و بیان آنها ننموده ولی چون درمیان مطالبش غث وسمین را از یکدیگر جدا نکرده و در آنچه ذکر کرده‌اند صلاح را از فساد تمییز نداده والفاظی را در بعضی از موارد استعمال فرموده که وافی به مقصود نیست وگذشته از همه اینها آن را به ترتیب خوبی مرتب نساخته واز زوائد مبری ننموده از این جهت درنظر وقلوب اهل دانش ومعرفت جای خوبی پیدا نکرد لذا بر آن بودم که تفسیری تألیف نمایم که مشتمل بر خصوصیات ذیل باشد ولی حوادث روزگار وعوائق پی در پی مرا از این باز می‌داشت تا اینک که سالم از شصت تجاوز کرده چون دیدم که حضرت سید اجل ... ابومنصور محمد بن یحیی بن عبدالله الحسین ... طالب چنین تفسیری هستند و مرا به تألیف آن وادار فرمودند بر خود لازم دانسته که اطاعت امر حضرت معظم له را نمایم با استعانت از خداوند تبارک وتعالی شروع به انجام خدمت و آرزوی دیرینه خود نموده وتفاسیر را جمع‌آوری کرده و این تفسیر را با مراجعه به آنها تألیف نمودم وبحمدالله مشتمل گردید بر تمام علوم قرآنی از قرائت واعراب ولغة وغوامض ومشکلات آن وبیان معانی وشأن نزول وبیان اخبار وارده در آیات به طرق شیعه امامیه وذکر قصص وحکایات آن و آثار وحدود و احکام حلال و حرام وطعن بر مخالفین وبیان آیاتی که شیعه امامیه به آنها بر صحت اعتقاد خود در فروع و اصول از معقول ومنقول استشهاد می‌کنند ولی با کمال اعتدال واختصار که حد وسط بین ایجاز واطناب است. طرز این تفسیر آن است که در هر سوره پس از آن که مکی یا مدنی بودن آن را بیان و تعیین عده آیات آن را نمودند یک یا چند آیه آن را نقل و بدواً قرائت کلمات آن را درتحت عنوان «القرائة» بیان، پس از آن در تحت عنوان «الحجة» دلیل هر یک از قراء را بر قرائت خود ذکر کرده، پس از آن درتحت عنوان «اللغة» لغات مشکله آن را معنی نموده وپس از آن در تحت عنوان «الاعراب» مطالب نحوی وادبی آن را ذکر فرموده، پس از آن در تحت عنوان «المعنی» بیان مراد آیه و تأویلات آن وذکر قصص مذکوره در آن را می‌نماید و در ذیل بسیاری از آیات درتحت عنوان «النزول» شأن نزول آن را نیز ذکر کرده‌اند. دربعضی از موارد مناسبت پی در پی منظم کردن آیات را ذکر کرده‌اند. پس از آن آیه بعد از آن را نیز به همین نحو تفسیر وبیان می‌نمایند و خود مؤلف درتعریف آن می‌فرمایند: واین کتاب بحمدالله برای ادیب عمده وبرای نحوی عده وبرای قاری بصیره وبرای عابد ذخیره وبرای متکلم حجة وبرای محدث محجة وبرای فقیه دلالة وبرای واعظ آلة است. دراین کتاب بی‌شمار به اشعار فصیح عربی استشهاد شده و مشتمل بر ده جزء است.در اول کتاب هفت فن در موضوعات متعلق به تفسیر و مفسرین آورده است. سال اتمام تألیف این کتاب چنان که خود مؤلف در آخر بدان تصریح کرده‌اند سال 536 در ماه ذیقعده بوده است.تفسیر شامل تمام‌قرآن استو در ده جزء نوشته شده: جزء 1. حاوی سوره فاتحه و بقره؛ 2. حاوی سوره ال عمران؛ 3. حاوی سوره نساء و مائده؛ 4. حاوی سوره‌های انعام، اعراف و انفال؛ 5. حاوی سوره‌های توبه، یونس، هود و یوسف؛ 6. از اول سوره رعد تا آخر سوره مریم؛ 7. از اول سوره طه تا آخر سوره قصص؛ 8. از اول سوره عنکبوت تا آخر سوره مومن؛ 9. از اول سوره حم سجده تا آخر سوره صف؛ 10. از اول سوره جمعه تا آخر قرآن. آغاز: الحمد الله الذی ارتفعت عن مطارح الفکر جلالته و جلت عن مطامح الهم عزته ... چاپ: مشار عربی، صص 789-790؛ تبریز، سنگی، 1311ق، رحلی، 616ص؛ (ج2): دارالخلافه طهران، 1267ق؛ 1272ق، 532ص؛ 1268ق؛ تهران، سنگی، 1313، 635ص؛ (ج2): دارالخلافه طهران، سنگی، 1248، رحلی، 533ص؛ طهران، سنگی، 1275، رحلی، [556ص]؛ [تهران]، سنگی، 1312، رحلی، 635ص [الذریعة 24/20؛ دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی 751/1؛ ریحانة الأدب 37/4 و 39/4؛ کشف الظنون 1602/2؛ مكتبة اميرالمومنين 216/4-219؛ الاوقاف العامة بغداد 145/1؛ الاوقاف العامة موصل 28/4؛ دنا 73/8- 88 (412 نسخه)] شرح و حواشی: 1- مجمع البیان (مختصر)؛ خواجگی شیرازی، محمد بن احمد (-10) 2- شرح شواهد مجمع البیان؛ شریف وحید، محمد حسین بن محمد طاهر (-11) 3- مجمع البیان (ترجمه)؛ یزدی، محمد تقی بن محمد مقیم (-12) 4- مفصل البیان فی علم القرآن؛ قزوینی، عبدالوهاب بن عبدالعلی (-1306) 5- افضل التفاسیر؛ افضل الملک، غلامحسین بن مهدی (1279-1348) 6- قراضة النضير و خلاصة التفسير 7- مجمع البیان (ترجمه) 8- مجمع البیان (منتخب)