مجمع الألطاف فی الجمع بین لطایف البسیط و الکشاف

● مجمع الألطاف فی الجمع بین لطایف البسیط و الکشاف / تفسیر / عربی majma‘-ul alṭāf fī-l jam‘ bayn-a laṭāyif-il basīṭ wa-l kaššāf تبریزی، احمد بن عبداللطیف tabrīzī, aḥmad ebn-e ‘abd-ol-laṭīf در مقدمه مفصلش چنین می‌گوید: به تفاسیر موجود و مبسوط مراجعه کردم که برخی از ایجاز، نارسا و بعضی از بسط کلام، دست‌نیافتنی و غیرقابل‌حمل در سفر بودند از اینروی مشتاقان را به معانی و لطایف قرآنی هدایت نمی‌کردند و این جانب به هدف معرفت نکات کلام الهی به مطالعه تفاسیر پرداختم و نوشته‌های متأخرین نظرم را بیشتر جلب کردند چرا که آنها علاوه بر دارا بودن مطالب پیشینیان حاوی فواید بسیار بودند که در کتب متقدمین از آنها خبری نبود و چون خواستم گردآورده‌هایم جامع معانی و مشکلات اعراب قرآنی باشند از میان تفاسیر هیچ کتابی را به جامعیت دو تفسیر ارزنده «الکشاف» زمخشری و «البسیط» واحدی نیافتم بدین جهت از این دو بهره‌ها بردم و از تفسیر ثعلبی و فخر رازی نیز در برخی موارد استفاده کردم ولی چون تفسیر ثعلبی در جامعیت آنها نبود و نوشته فخر رازی هم با آن دلایل استوارش حاوی حقایق عقلی و مناهج اعتقادی بود که خود علمی مستقل و احیاناً خارج از تفسیر است کمتر مورد استفاد قرار گرفت. مؤلف گرچه احترام فوق العاده‌ای برای زمخشری قائل بوده اما در موارد زیادی اشکالاتی بر او وارد کرده و احیاناً در مورد او واژه تعصب به کار برده است: «و لما کان میلی ان یکون ما اجمعه جامعا للطایف المعانی و مشکلات الاعراب ... فلم اجد اجمع لهما من الکشاف لامام دهره و وحید عصره الاستاذ الکامل شیخ العرب و العجم جارالله العلامة ابی القاسم محمود بن عمر الزمخشری تجاوز الله عنه و خصه بلطف فضله ... و الذی اخص هذا المختصر بما اورد من تلقاء نفسی کلمات اوردتها علی صاحب الکشاف عند تعصبه لمذهب الاعتزال و الاشتغال بما لایعینه من تخصیص مذهب السنة بالابطال ...». برخی از عناوین آن: فصل: الرد علی القدریة، فصل: فی فضل القرآن و فضل حملة القرآن و شرف علم التفسیر، فصل: فی شرح الآلات التی لابد منها العلم التفسیر، فصل: فیما ینطوی علیه القرآن من انواع الکلام، فصل: فی الفرق بین التفسیر و التأویل، فصل: اختلف العلماء فی انه هل یجوز ان یشتمل القرآن علی ما یستأثر الله تعالی بعلمه و تأویله لایعلمه غیره ام لا، فصل: فی اعجاز القرآن، فصل: فی معنی قول النبی (ص) انزل القرآن علی سبعة احرف، فصل: فی جمع القرآن، فصل: نقلناه من کتاب عیون التفاسیر القراء من الصحابة سبعة عثمان بن عفان و علی بن ابی طالب و ابی بن کعب و عبدالله بن مسعود و عبدالله بن عباس و زید بن ثابت و ابوهریره رضی الله عنهم کلهم اخذوا القرآن علی النبی صلی الله علیه و سلم و اقرأهم ابی بن کعب، فصل: فی ماهية السحر، فصل: فی حقیقة النسخ و اثباته علی منکریه، فصل: فی الفرق بین الأم العاطفة و ام المنقطعة. شیوه مؤلف این است که: ابتدا بخشی از آیات را ذکر و پس از تفسیر و توضیح آیات و لغات بیشتر از همه به گفته زمخشری و واحدی استدلال می‌کند و می‌گوید: «قال فی الکشاف و قال فی البسیط»، بعد از نقل گفته‌های آنان به بحث و تحقیق پرداخته و در رد یا تایید نظر خویش را بیان نموده است. در نسخه به نام مؤلف و عنوان کتاب تصریح نشده است. ولی در یادداشت ظهر ورق اول آمده: «المجلد الأول من کتاب مجمع الألطاف ... مما الفه الصدر الام ... ابوالفضایل احمد ... تبریزی ... و افاض علیه سجال الرحمة و الرضوان». نامبرده درباره ابزار علم تفسیر چنین می‌گوید: «وقد اشار الشیخ ابوالقاسم الراغب رحمه الله فی تفسیره الی مجامع العلوم التی تحتاج الیها علم التفسیر و ذکره علی وجه حسن مضبوط و نحن ننقل کلامه علی سبیل الاختصار قال یحتاج علم التفسیر الی عشرة امور معرفة الألفاظ و هی علم اللغة و مناسبة بعض الألفاظ لبعض و هو الاشتقاق و معرفة احکام ما تعرض للالفاظ من الابنیة و التصاریف. و الاعراب و هو علم التصریف و النحو. و علم ما یتعلق بذات التنزیل و هو معرفة القراآت و ما یتعلق باسباب النزول ... والعلم بالسنن المنقولة عن النبی صلی الله علیه و سلم و الآثار المروية ... و معرفة الناسخ و المنسوخ و المعموم و الخصوص و الاجماع و الاختلاف و المجمل و المبین و القیاسات الشرعیة و مجاریها و هو علم اصول الفقه و علم احکام الدین و آدابه و آداب السیاسات الثلاث التی هی سیاسة النفس و الأقارب و الرعية مع التمسک بالعدالة فیها و هو علم الفقه و معرفة الادلة العقلية البرهانية و الفرق بین المعقولات و المظنونات و هو علم الکلام و علم الموهبة ... فهذه هی العلوم المعتبرة فی المفسر المشروطة له حتی یتمکن للتصدی للبیان فیها».