المجالس

● المجالس = الفصول / تفسیر / عربی - فارسی al-majālis = al-fuṣūl ابوزرعه، عبدالوهاب بن محمد، - 415 قمری abūzūr‘a, ‘abd-ol-vahhāb ebn-e mohammad ( - 1025) تفسیری است با کلمات و اشعار فارسی.مؤلف بعد از هر مجلس آیه را می‌آورد و شماره آیه و نام سوره را معین می‌کند و شرحی مختصر درباره آیه می‌دهد. مؤلف در هر مجلس با عنوان‌های زیر به بحث در مورد آیه مورد نظر می‌پردازد: 1) قوله تعالی (آیات قرآن)، 2) فصل البساط (تفسیر مبسوط و وجوه احتمالات)، 3) فصل الاخبار و الحکایات (اخبار با سند و حکایات)، 4) فصل الوجوه و النظائر (معانی مختلف لغوی و نظائر آیه)، 5) فصل النکت و الاشارات (تفسیر عرفانی)، 6) فصل الاحکام و الحقائق (تفسیر آیات)، 7) فصل التبکیة (گریز مانند است). شماره آیات را خود مفسر معین می‌کند و خود او در هر مجلس می‌گوید که از آغاز سوره تا این آیه چند آیت است. فهرست مجالس جلد اول: 1. ولما جاء موسی لمیقاتنا (اعراف 143)؛ 2. و اذ اخذ ربک من بنی آدم (اعراف 121)، دنباله فصل الاحکام و الحقایق این مجلس و فصل‌های دیگر آن و تا آغاز فصل الاخبار و الحکایات مجلس سوم (میان برگ‌های 9 و 10) افتاده است؛ 3. خذالعفو (اعراف 199)؛ 4. یا ایها الذی آمنوا ان کثیرا من الاحبار والرهبان (برائة 34)؛ 5. ان عدة الشهور عندالله (برائة 36)؛ 6. و آخرون اعترفوا (برائة 103)؛ 7. ان الله اشترى من المؤمنین انفسهم (برائة 111)؛ 8 و بشر الذین آمنوا ان لهم قدم صدق عند ربهم (یونس 2)؛ 9. انما مثل الحیوة الدنیا (یونس 23)؛ 10. و الله يدعوا الى دار السلام (یونس 24)؛ 11. قل بفضل الله و برحمته (یونس 57)؛ 12. و ما من دابة فی الارض الاعلى الله رزقها (هود 5)؛ 13. لقد كان فی یوسف و اخوته (یوسف 6)؛ 14. و لقد همت و هم بها (یوسف 23)؛ 15. انزل من السماء ماء فسالت اودیة (رعد 16)؛ 16. الذین آمنوا و تطمئن قلوبهم بذكر الله (رعد 27)؛ 17. یمحو الله ما یشاء و یثبت (رعد 38)؛ 18. الم تركیف ضرب الله مثلا (ابراهیم 24)؛ 19. يثبت الله الذین آمنوا بالقول الثابت (ابراهیم 26)؛ 20. و لاتحسبن الله غافلا (ابراهیم 41)؛ 21. یوم تبدل الارض غیر الارض (ابراهیم 47)؛ 22. و ان جهنم لموعدهم اجمعین (الحجر 22)؛ 23. نبىء عبادی انی انا الغفور الرحیم (حجر 48)؛ 24. و ان تعدوا نعمة الله لاتحصوها (نحل 17)؛ 25. و اوحی ربک الى النحل (نحل 67)؛ 26. ان الله یامر بالعدل و الاحسان (نحل 89)؛ 27. و اوفوا بعهدالله اذا عاهدتم (نحل 90)؛ 28. سبحان الذی اسرى بعبده لیلا (بنی اسرائیل 1)؛ 29. دنباله فصل النکت و الاشارات مجلس پیش و همه این مجلس به جز دو سطری از فصل تبکیه افتاده است؛ 30. وقضى ربك ان لاتعبدو الا الله (بنی اسرائیل 22)؛ 31. یوم ندعوا کل اناس بامامهم (بنی اسرائیل 70)؛ 32. و من اللیل فتهجد به نافلة لک (بنی اسرائیل 78)؛ 33. و ننزل من القران ما هو شفاء و رحمة (بنی اسرائیل 81)؛ 34. ام حسبت ان اصحاب الکهف و الرقیم (کهف 8)؛ 35. و اصبر نفسک مع الذین یدعون ربهم (کهف 27)؛ 36. المال و البنون زینة الحیوة الدنیا (کهف 45). آنچه درباره مؤلف از مطاوی کتاب به دست می‌آید این است که او را دو تألیف دیگر است به نام‌های «کتاب الاستغناء» و «کتاب السئوالات» که تفصیل برخی از مطالب این کتاب را به آن دو کتاب ارجاع داده است.در طی این کتاب استشهاد و تمثل به گفتارهای منثور و منظوم فارسی شده است و این می‌رساند که مؤلف از مردمان فارسی‌زبان است. در فروع دین پیرو طریقه اهل سنت و جماعت است و در عین حال احادیثی از امیر مؤمنان و امام صادق و ثامن الحجج الاطهار (علیهم الصلوة و السلام) نقل و تمسک کرده است.در مجلس 18 فصل النکت و الاشارات دارد: «استاد اسحق».در مجلس 31 فصل النکت و الاشارات: «الامام ابی عبدالله، شیخنا ابا عبدالله رحمه الله» و «یادوست». در مجلس 13 فصل التبکیة دارد: «ابوعبدالله»، در مجلس 19 فصل النکت و الاشارات: «شاذباش، نوش خور». در آغاز پاره‌ای از مجالس مانند 31 دارد: «اعلم ایدک الله» یا «اعلم» ولی در مجلس 18 مجالس دیگر دارد: «قال رحمه الله اعلم». در آغاز مجلس 30 آمده: «قال الاستاد الامام رحمه الله اعلم». در آغاز مجلس‌های 33 و 34 و 35 و 36 دارد: «قال الاستاذ عبدالوهاب رضی الله عنه (رحمه الله) اعلم». مرحوم دانش پژوه این اثر را از ابوزرعه، عبدالوهاب بن محمد دانسته‌اند و فهرست‌نگاران دیگر در این عقیده با وی همراه نیستند. مهدی ولائی انتساب آن به ابوزرعه را واهی می داند و احتمال می‌دهد که عبدالوهاب مذکور همان عبدالوهاب بن محمد شیرازی مدرس نظامیه باشد که در «میزان الاعتدال»(ج 2 ص 162) مذکور است. علی صدرائی خویی آن را از ابن محب، فضل بن عبدالله (-473ق) می‌داند و احتمال می‌دهد که عبدالوهاب مذکور عبدالوهاب بن محمد بن عمر بن محمد بن رامین بغدادی باشد که در سال 398ق در قید حیات بوده است. این احتمال وجود دارد که نسخه‌های موجود تحریرهای مختلف از افراد مختلف از گفته‌های استادی واحد که همان عبدالوهاب بن محمد بوده است باشد. برای نسخه‌ای دیگر از آن با انتساب به ابن محب در ادامه همین مجلد بنگرید به «المجالس السنیة».