المباحثات

● المباحثات = اجوبة مسائل فلسفية / فلسفه / عربی al-mubāḥiṯāt = ajwibat-u masā’il-un falsafīya ابن سینا، حسین بن عبدالله، 370؟ - 428 قمری ebn-e sīnā, hoseyn ebn-e ‘abd-ol-lāh (981 - 1038) شیخ رئیس از هنگامی که که در ری می‌زیست و گاهی که به کار وزارت می‌پرداخت تا پایان زندگی با شاگردان خویش مانند بهمنیار مرزبان آذربایجانی و ابن زیلای سپاهانی و شیخ ابوالقاسم کرمانی گفتگوها می‌کرد و به پرسش‌های آنان پاسخ می‌داد. از همین سخنان است که گردآوری شده و نام مباحثات گرفته است. گرچه در برخی از نسخه‌های آن از بهمنیار (- 430ق) و ابن زیلا (- 440ق) به‌مانند درگذشته یاد می‌شود ولی خود شیخ در پاسخ پرسش دوم میهنی او را بدین کتاب بازگشت می‌دهد و میهنی در پرسش سوم می‌گوید من هنوز مباحثات را ندیده‌ام و همین می‌رساند که نسخه‌ای از مباحثات در روزگار خود شیخ به نگارش درآمده بود. شیخ در مباحثات از اشارات خویش که آخرین کتاب او است یاد می‌کند و نیز از شفا و طریق عرشی و اصول مشرقی و مشرقیان و برهان عرشی و مشرقی و مسائل مشرقی و حکمت عرشی و کتاب انصاف و یکی از مسائل عشر نام می‌برد و باز می‌گوید «همین‌گونه مباحثات» و «مباحثات صدیقی یا صدیق» گاهی هم از بودن در ری و گرفتاری خود یاد می‌کند و نیز از دربار علائی و تاراج رفتن نگارش‌های او (در 425) و ربودن انصاف و بیماری سخت و ننوشتن یکی دو سال چیزی به دست خود؛ و همه اینها می‌رساند که این گفتگوها میان 403 و 405 تا نزدیک به پایان زندگی شیخ میان استاد و شاگردان می‌شده و نسخه یا نسخه‌هایی از آنها هم به ساخت کتابی درآمده بود. پیداست که شاگردان آنها را فراهم می‌آوردند چه در برخی از جاها «الجواب بخطه» دارد و در برخی جاها هم «الجواب من الشيخ ابی منصور بن زیله رحمه الله و چنین برمی‌آید که پاسخ‌ها گاهی به خط شیخ و گاهی به خط ابن زیلا بوده و از روی آنها نوشته می‌شده است. می‌توان گفت که مباحثات در چندین نسخه گوناگونی که هست بهتر از نگارش‌های دیگر شیخ رأی‌ها و اندیشه‌های خود او را می‌رساند و سرگذشت گفتگوهای او با شاگردانش از آن به خوبی برمی‌آید و بسیاری از سخنان دشوار فلسفی در این مباحثات آمده است چنان که مسئله اعدادی بودن انتاج قیاس که رأیی است در برابر اشعری و معتزلی در آن دیده می‌شود و همچنین درباره‌تجرد نفس و خود آگاهی آن موشکافی شده است. دانشمندان از این کتاب سودها برده‌اند و بسزا است که بیهقی (ص 91) درباره آن می‌گوید «و المباحث التی لابی علی اکثرها مسائل بهمنیار و كان يبحث عن غوامض المشکلات». (دانش پژوه) چاپ: به تصحیح محسن بیدار فر (قم، بیدار، 1413ق)؛ در ارسطو عند العرب (قاهره: 1947م) [فهرست مصنفات شیخ الرئیس از دکتر مهدوی: 202]