آغاز و انجام

● آغاز و انجام = منازل السائرين = تذکره = مبدأ و معاد / کلام و اعتقادات / فارسی āqāz va anjām = manāzel-os sā’erīn = tazkere = mabda’ va ma‘ād نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597 - 672 ق nasīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1200-1273) نام مشهور این رساله آغاز و انجام است، لیکن در بعضی از نسخه‌های قدیمی به نام «مبدء و معاد» آمده، در مقدمه کتاب از آن به عنوان «تذکرة» یاد گردیده است. با این که نام این رساله در فهرست تالیفات خواجه دیده نمی‌شود معهذا در نسبت آن به خواجه طوسی جای تردید نیست. رساله مشتمل بر بیست «فصل» است که خواجه آن را به خواهش بعض دوستان خود تالیف کرده و در آن از آغاز و انجام خلقت و قیامت و بهشت و جهنم و غیر آن به روش عرفانی بحث نموده است. در مقدمه گوید: «دوستی از عزیزان از محرر این تذکره التماس کرد که نبذی از آنچه سالکان راه آخرت مشاهد کرده‌اند از انجام کار آفرینش و بدآنچه در کتاب خدای تعالی مسطور است و بر زبان اولیاء و انبیاء مذکور از احوال قیامت و بهشت و دوزخ و غیری آن ثبت کند بر آن وجه که اهل بینش بعیان بینند نه بر آن وجه که اهل دانش بیان می‌کنند.» فصول کتاب چنین است: 1. صفت راه آخرت و ذکر سالکانش و اسباب اعراض مهم؛ 2. اشارت به مبدء و معاد؛ 3. اشارت به هر دو جهان؛ 4. اشارت به زمان و مکان؛ 5. اشارت به خلایق؛ 6. احوال اصناف خلق در آن جهان و ذکر بهشت و دوزخ؛ 7. اشارت به صراط؛ 8 اشارت به صحائف اعمال؛ 9. اشارت به طی آسمانها؛ 10. اشارت به وزن اعمال و ذکر میزان؛ 11. اشارت به طی آسمان‌ها؛ 12. اشارت به نفحات صدر؛ 13. اشارت به حال‌ها که در روز قیامت حادث شود؛ 14. اشارت به درهای بهشت و دوزخ؛ 15. اشارت به زبانیه دوزخ؛ 16. اشارت به جویهای بهشت؛ 17. اشارت به منازل بهشت و دوزخ؛ 18. اشارت به درخت طوبی و زقوم؛ 19. اشارت به حور عین؛ 20. اشارت به ثواب. این کتاب غیر از «التذکرة» خواجه نصیر به زبان عربی است که در علم هیأت نگاشته شده است. آغاز: بسمله. هو الذی انزل علیک الکتاب منه آیات محکمات هن ام الکتاب و اخر متشابهات ... ربنا لا تزع قلوبنا بعد إذ هديتنا و هب لنا من لدنك رحمة ... سپاس آفریدگاری را که آغاز همه ازوست و انجام همه بدوست بلک همه خود اوست و درود او برگزیدگانی که ... دوستی عزیزی از محرر ضعیف این «تذکره» التماس کرد که بندی از آنچه سالکان راه آخرت مشاهده کرده اند کنند از انجام کار آفرینش شبیه بدانکه در کتاب خدای تعالی مسطور است انجام: دنیا وآخرت بر مرد خدا حرام است الدنيا حرام على اهل الاخرة و الاخرة حرام علی اهل الدنيا و هما حرامان علی اهل الله پس نیست آن چه تحریرش در این وقت دست داد انتظار بینندگانی که در این فصلها نظر کننده است که دعای خیر دریغ ندارد و اصلاح سهوهائیکه قابل اصلاح باشد به جای آورند چاپ: این رساله مکرر در طهران و شیراز و باز در طهران به هزینه دانشگاه به چاپ رسیده است؛ با مقدمه و شرح و تعلیقات آیت الله حسن زاده آملی در پائیز 1366ش، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 232 ص؛ به کوشش ایرج افشار، تهران؛ دارالخلافه طهران، سنگی، 1312-1314، وزیری، 272ص؛ ایران، سنگی، 1313، جیبی، بدون شماره صفحه؛ ایران، سنگی، 1346-1347، جیبی، 78ص [الذریعة 36/1 و 247/22 و 246/22؛ نسخه‌های خطی فارسی 722/2؛ مشار فارسی 2540/2 و 27؛ ریحانة الأدب 179/2؛ آثار و احوال خواجه از مدرس رضوی: 319؛ فهرستواره کتابهای فارسی: 56/6] شرح و حواشی: 1- شرح منازل السائرين؛ تلمسانی، سلیمان بن علی (610-690) 2- شرح منازل السائرين؛ ابن دقیق عید، محمد بن علی (625-702) 3- شرح منازل السائرین؛ کوکسی، لطف الله 4- شرح منازل السائرین (دو شرح ناشناس)