لغات القرآن

● لغات القرآن / لغت، علوم قرآن / عربی loqāt-ol qor'ān ابن عباس، عبدالله بن عباس، 3 - 68 قمری ebn-e ‘abbās, ‘abd-ol-lāh ebn-e ‘abbās (625 - 688) رساله مختصری است در الفاظ قرآن به روشی ابتکاری، بدین صورت که به ترتیب از سوره‌های قرآن الفاظی را انتخاب کرده و مشخص می‌کند که هر لفظی از لغات و لهجه‌های کدامیک از قبایل عرب یا غیر عرب است. به عنوان مثال، بخشی از الفاظ سوره بقره از این رساله نقل می‌شود: «البقرة قول الله عزوجل قالوا أنومن كما آمن السفهاء السفهاء کنانه، و قوله رغداً یعنی الخصب بلغة طی، و قوله فأخذتكم الصاعقة بلغة عمان، و قوله رجزاً یعنی العذاب بلغة هذيل ...، قوله و لبئس ما شروا به أنفسهم یعنی باعوا بلغة هذيل، قوله تلك أمانيهم بلغة قريش، قوله الا من سفه نفسه یعنی من خسر نفسه بلغة طى، قوله ابراهیم بلغة توافق السريانية، قوله وسطاً یعنی عدلاً بلغة قريش ...». در صفحه عنوان نسخه چستربیتی ش 4263، این رساله چنین معرفی شده است: «کتاب لغات القرآن عن ابن عباس رضی الله عنه لمحمد بن علی بن المظفر المعروف بالوزان الحينفى، لغة قريش و هذيل و كنانة و خثعم و الخزرج و اشعر وصين و النبطة و جرهم و قيس بن عيلان و الحبشة و السريانية و بربر و اليمن و ازدشنوءة و كندة و تميم و هجره و العبرانيةو حميرية و مدين و لخم و سعد العشيرة و حضرموت و القبط و الروم و سدوس و العمالقة و الحجاز و جذام و انمار و غسان و مذحج و خزاعه و غطفان و سبا و عمان و الفرس و بنى حنيفة و تغلب و طی و عامر بن صعصعة و اوس و مزينة و ثقيف». صلاح الدين منجد در مقدمه تحقیق این رسال می‌نویسد: «لغات القرآن موضوع جليل ذوشأن ... و كتابنا هذا، هو أحد الكتب التي ألفت في هذا الباب. فقد أفرد لما في القرآن من لغات القبائل و الامم. رتب الكتاب على السور، فهو يبدأ لبقرة حتى ينتهى الى آخر سورة، و يسرد ما في كل سورة من ألفاظ الامم الاخرى كالفرس و الروم و الأنباط و السريان و العبرانيين. فهو من هذه الناحية يبين لنا مصادر القرآن اللغوية، و يلقى ضوءاً على لغات القبائل قبيل الاسلام و يحدد نسبة ما أخذ القرآن من ألفاظ كل قبيلة من هذه القبائل ... و هو يكاد يكون الكتاب الأول الذي وقع بين أيدينا و أفرد لهذا الموضوع ... و هذا الكتاب يدلنا على ان القرآن قد أخذ من ألفاظ قريش بأوفر نصيب ... و بعد قريش، نجد ألفاظ هذيل، ثم كناية، ثم حمير، ثم جرهم، ثم تميم، و قيس عيلان، ثم خثعم، و أزدشنوءة، و أهل عمان، ثم طى و مذحج و مدين و غسان، ثم بنى حنيفة و حضرموت و أشعر، ثم أنمار، ثم خزاعة و بنى عامرو لخم و كندة، ثم سبأ و أهل اليمامة و مزينة و ثقيف و سدوس و سعد العشيرة و العمالقة و عذرة و الأزد و تغلب و الأوس و همدان ... و هكذا نجد أن القرآن قد ضم ألفاظاً من معظم القبائل. و هذا الأمر يومىء الى غاية سياسة قصد اليها النبى عليه صلوات الله، هي: توحيد العرب، و جعل القرآن كتاباً تجد فيه كل قبيلة من ألفاظها الخاصة بها، ثم ايجاد لغة واحدة تكون اللغة الرسمية للعرب جميعاً هي تلك اللغة الكاملة التي نجدها في القرآن». نسخه‌های شناخته شده از رساله لغات القرآن: 1. نسخه شماره 1604 دارالکتب ظاهریه دمشق، به خط محمد بن محمد بن مرتضی در 652ق در مصر؛ 2. نسخه شماره 1574 مکتبه جامع كبير صنعا در یمن کتابت شده در 834ق؛ 3. نسخه شماره 4263 کتابخانه چستربیتی در ایرلند جنوبی، به خط محمد بن عبدالرحمن صفدی در 875ق؛ 4. نسخه شماره 91 کتابخانه اسعد افندی در ترکیه، کتابت شده در 949ق؛ 5. نسخه شماره 6255 کتابخانه آستان قدس رضوی که در فهرست (ج13، ص 32) ناشناخته مانده است. صلاح الدين منجد در سال 1365ق این رساله را از روی نسخه دارالکتب ظاهریه تصحیح و تحقیق کرده و مطبعة الرسالة در قاهره آن را در 80 صفحه به چاپ رسانده است. نام کتاب بر روی جلد آن «کتاب اللغات فی القرآن» درج شده است. سلسله راویان رساله در نسخه ظاهریه با راویان آن در نسخه حاضر متفاوت است. در ابتدای نسخه ظاهریه آمده است: «أخبرنا الشيخ أبومحمد اسماعيل بن عمرو بن اسماعيل بن راشد الحداد المقرى قراءة عليه قال حدثني أبواحمد عبدالله بن الحسين بن حسنون المقرى، قال حدثنا أبو العباس أحمد بن عبيد، قال حدثنا الحسين بن محمد، قال حدثنا أحمد بن محمد بن سعيد بن أبان القرشى قال حدثنا أبوجعفر محمد بن أيوب المقرى عن عبدالملک [بن عبدالعزيز] ابن جريح عن عطاء عن ابن عباس». درباره نام رساله نیز گفتنی است که فهرست‌نگار ظاهریه آن را «اللغات فی القرآن» نامیده، صلاح الدين منجد آن را «کتاب اللغات فی القرآن» خوانده، و در فهرست صنعا «معرفة اللغات مما فی کتاب الله عزوجل من لغات سائر العرب و العجم» ضبط شده، و آربری در فهرست چستربیتی «لغات القرآن» آورده و محمود شاکر سعید در ترجمه فهرست مذکور، آن را «لغة القرآن» ثبت کرده است، اما در صفحه عنوان و انجامه نسخه حاضر به عنوان «کتاب لغات القرآن» ثبت گردیده است.نسخه چستربیتی و اسعد افندی تهذیب شده محمد بن علی بن مظفر معروف به وزان از علمای اواخر قرن چهارم و اوائل قرن پنجم هجری است. چاپ: قاهره، محقق: صلاح الرین المنجد، مطبعة الرسالة، 80ص، 1365ق.