لباب المحصل فی اصول الدین

● لباب المحصل فی اصول الدین / کلام و اعتقادات / عربی lubāb-ul muḥaṣṣal fī usūl-id dīn ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد، 732 - 808 قمری ebn-e xaldūn, ‘abd-or-rahmān ebn-e mohammad (1332 - 1406) وابسته به: المحصل؛ فخر رازی، محمد بن عمر (544-606ق) به دستور: محمد بن ابراهیم آبلی این کتاب تلخیص «محصل أفكار المتقدمين و المتأخرين من العلماء و الحكماء و المتكلمين» اثر امام فخر رازی است، که در نزد استادش محمد بن ابراهیم آبلی آن را خوانده و به دستور وی این تلخیص را نگاشته است. ابن خلدون در مقدمه لباب المحصل، انگیزه‌اش از نگارش این کتاب را چنین بیان می‌کند: «الى أن قرأنا بين يديه كتاب المحصل الذى صنفه الامام الكبير فخرالدين بن الخطيب، فوجدناه كتاباً احتوى على مذهب كل فريق، و أخذ في تحقيقه كل مسلک و طريق الا أن فيه اسهاباً لاتميل همم أهل العصر اليه و اطناباً لاتعول قرائحهم عليه، فرأيت بعون الله تعالى أن أحذف من ألفاظ ما يستغنى عنه، و أترک منها ما لابد منه، و أضيف کل جواب الى سؤاله، و أنسج في جميعها على منواله، فاختصرته و هذبته و حذو ترتیبه رتبته، و أضفت اليه ما أمكن من كلام الامام الكبير نصيرالدين طوسی و قليلاً من بنيات فکری و عبرت عنهما ب «و لقائل أن يقول» و سميته «لباب المحصل» فجاء بحمدالله رائق اللفظ و المعنى مشيد القواعد و المبنى». در دائرالمعارف بزرگ اسلامی درباره این کتاب آمده است: «... ولی هیچ یک از آثاری که در دوره جوانی و در کشاکش فعالیت‌های سیاسی در دربارهای مغرب نوشته، جز لباب المحصل به جای نمانده است. این اثر در 1952م به کوشش ل. روبیو در تطوان (مراکش) چاپ شده است. ابن خلدون لباب را به اشاره آبلی، استاد مورد ستایش خود فراهم آورده است. توجه ابن خلدون به این اثر نشان دهنده خصایل اخلاقی و فکری بسیاری است که او هیچ‌گاه یکسره از آن نگسست. لباب از چهار قسمت تشکیل شده است: مبانی شناخت، مباحث ویژه فلسفی فلاسفه و متکلمات مسلمان، مسائل صرفاً کلامی و در آخر مسائل سنتی اسلام. در واقع، همه مسائل بزرگ فکری - عقیدتی مورد بحث فلاسفه و متکلمات اسلامی در این اثر به طرزی نو مندرج است. ابن خلدون با توجه به انتقادهای خواجه نصیر طوسی و فاصله زمانی که او را از عصر تألیف المحصل جدا می‌کند، آراء و اندیشه‌های خاص خویش را نیز مطرح می‌سازد و به این نتیجه می‌رسد که کلام دیر زمانی است متروک شده، جامعه به دست‌آوردهای عقل بی‌توجه است و دعوت به تفکر عقلانی، در صورتی که شرایط عمومی جامعه و نیازهای آن مقتضی نباشد، اثر چندانی ندارد». چاپ: به کوشش و تحقیق لوسیانو روبیو، تطوان، دارالطباعة المغربیة؛ 1952م. [الأعلام، زرکلی: 330/3؛ تراجم المؤلفين التونسیین: 211/2-223؛ دائرة المعارف بزرگ اسلامی: 444/3-458؛ کشف الظنون: 1614/2]