گنجفه

● گنجفه = رباعیات گنجفه / شعر / فارسی ganjafe = robā‘īyyāt-e ganjafe اهلی شیرازی، محمد بن یوسف، 858 - 942 قمری ahlī šīrāzī, mohammad ebn-e yūsof (1454 - 1536) گنجیفه یا گنجفه نوعی ورق بازی ایرانی است که اکنون از میان رفته است.در این بازی هشت دسته دوازده برگی که نود و شش ورق داشته به کار می‌رفت، هر یک از این دسته‌های هشت گانه نامی به ترتیب زیر داشت: 1. غلام، 2. تاج، 3.شمشیر، 4.اشرفی، 5.چنک، 6.برات، 7.سکه، 8.قماش، و هر یک از این دسته‌ها دوازده برگ داشت، دو تا به نام شاه و وزیر، و دیگران با شماره 1 تا 10 شناخته می‌گردید. برای این بازی دستگاه ویژه می‌ساختند و آنرا گنجیفه می‌نامیدند. برگ‌های نود و شش گانه این دستگاه طوری ساخته می‌شد که هر یک از آنها به‌تنهایی شناخته می‌گردید. جای گفتگوی ما کتابچه شعری است که یک دیباچه و 96 دوبیتی دارد. وی در دیباچه می‌گوید این دوبیتی‌ها را آن گونه سرودم که هرگاه هر یک از آن ها را بر یک برگ سفید و بی‌نشان بنویسند به جای یک برگ گنجفه باشد، و همه آنها به جای یک دستگاه گنجفه به کار رود. اکنون از بازی گنجفه فقط نامی در فرهنگ‌ها مانده است و از روش این بازی چیزی نمی‌دانیم. طغرای مشهدی در بخش قمارنامه از کتابچه عبرت‌نامه از سه‌گونه بازی یاد کرده که یکی از آنها گنجیفه است، و بررسی آن معنی برخی از اصطلاح‌ها و نام ورق‌های این بازی را روشن می‌سازد. (علینقی منزوی) آغاز: بسمله تیمناً بذکره الاعلی، پوشیده نماند بر ارباب صورت و معنی که این بنده کم بضاعت اهلی شیرازی ... ای سرو سهی خاک رهت وقت خرام × کی صورت مه بود چو حسن تو تمام چاپ: سال 1332 در مجله دانش و به تنهایی چاپ شده [الذریعه 240/18؛ مشترک پاکستان، 675/7و 1614/8؛ نسخه‌های منزوی 3089/4]