اسکندریه

● اسکندریه = جواب سؤالات اسکندر = پرسش و پاسخ = مبدأ و معاد = اصول دین / کلام و اعتقادات / فارسی eskandarīye = javāb-e so'ālāt-e eskandar = porseš v-a pāsox = mabda' v-a ma'ād = osūl-e dīn جرجانی، علی بن محمد، 740 - 816 قمری jorjānī, 'alī ebn-e mohammad (1340 - 1414) پاسخ پرسش‌های کلامی و فلسفی است که امیر اسکندر بن عمر بن امیر تیمور گرگان (حکمران فارس و عراق عجم در سال‌های 715-718ق) در 815 ق [در برخی نسخه‌ها 818 آمده است که با تاریخ وفات جرجانی نمی‌خواند] از اصفهان برای سید شریف به شیراز فرستاد، در یک «مقدمه» و هشت «فصل» و یک «خاتمه»: مقدمه در تمهید معذرت جهت قصور ادراک و عبارت؛ 1. مقصود آفرینش؛ 2. آفریده اول؛ 3. چگونگی ترکیب روح و جسد؛ 4. ثواب و عقاب؛ 5. فرشته؛ 6. حقیقت شیطان؛ 7. صراط و سؤال و میزان؛ 8. معراج؛ خاتمه: در وصیت مشایخ. در این رساله سید شریف جرجانی اصول دین و مسائل اعتقادی را با اختصار به روش اهل ظاهر و متشرعین بیان کرده است و پس از آن به روش حکما و اهل معنی تأویل می‌کند. در برخی نسخه‌ها آمده است که وی این رساله را برای «سلطان سعید طغرل» نگاشته است، که ممکن است تعبیر دیگری از نام اسکندر بن عمر باشد، چرا که در برخی نسخه‌ها از وی با عنوان «سلطان سعید میرزا اسکندر» نام برده شده است. این رساله در جلد اول فهرست آستان قدس با عنوان «اصول دین (رساله)» معرفی شده است، و هر چند در جلد چهارم آن فهرست (ص21) به غلط بودن عنوان اذعان شده، عنوان نادرست به نسخه‌های منزوی و از آنجا به دیگر فهرست‌ها راه یافته است. آغاز: 1.(آغاز پرسش‌ها): اول در باب آفرینش که منظور از آفرینش چه بود و سببی که باعث آفرینش بود چه بود. اول مخلوقات و سبب تقدم او بر خلق چه بود .... (آغاز پاسخ‌ها): بسمله، در تمهید معذرت جهت قصور ادراک و عبارت اکابر علماء بحث و فکرت تصریح کرده‌اند که بطریق تأمل و نظر و مباحث حقائق اشیاء و احوال آن را بر سبیل اجمال توان دانست. [بسیاری از نسخه‌ها با پاسخ‌ها شروع می‌شوند و پرسش‌ها را ندارند] [دو آغاز زیر در برخی نسخه‌ها در ابتدای رساله آمده است] 2. بسمله. و مقتضای فرمان بندگی حضرت سلطان جلالی خلد الله ملکه و خلافته کلمه‌ای چند از اقوال اصحاب ظاهر و تاویل بدان وجه که مسموع بود مکتوب گشت با وجود فتور در ادراک و قصور در عادات. 3. حمد بیحد مر حضرت باری را که عین بصیرت انسان را جهت دریافتن حقایق و دقایق منور و روشن گردانید. انجام: 1. لکن درین صورت بعضی از اصحاب ریاضت را که از بدن بکلی منخلع شده‌اند لمعه‌ای از مراتب چون برق خاطف ظهور کند و اشارت ایشان به توحید از آنجا ناشی گردد و الله الموفق للصواب و الیه المرجع و المآب 2. و کمال فرشتگان مقرب ثابت است بی‌تغیر زیاده و نقصان پس جبرئیل در مثل این حالت مصاحب نباشد، و الله اعلم بالصواب [به نظر این پایان مربوط به پایان فصل هشت و قبل از خاتمه می‌باشد] چاپ: توسط محمود فاضل، در محقق‌نامه، جلد دوم، ص 1389-1447 [الذریعه 24: 101 با عنوان «نخستین آفریده»؛ نسخه‌های منزوی 732/2 و 736؛ فهرستواره منزوی 70/6 (40 نسخه)، 73/6 با عنوان «اصول دین» و 154/6 با سرآغاز دوم با عنوان «رساله فلسفی»؛ دنا 814/1-816 (75 نسخه)؛ نیز نگاه کنید به جلد اول این مجموعه ذیل «آفرینش = صنع و صانع» از سید شریف جرجانی که شباهت‌هایی با این رساله دارد]