الاسعاف فی شرح ابیات القاضی و الکشاف

● الاسعاف فی شرح ابیات القاضی و الکشاف / ادبیات / عربی al-is‘āf fī š.-i abyāt-il-qāḍī wa-l-kaššāf موصلی، خضر بن عطاءالله، - 1007 قمری mūselī, xezr ebn-e ‘atā’-ol-lāh (- 1599) وابسته به: انوار التنزیل و اسرار التأویل = تفسیر بیضاوی؛ بیضاوی، عبدالله بن عمر (-685) الکشاف عن حقایق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التأویل = تفسیر کشاف؛ زمخشری، محمود بن عمر (467-538) اهداء به: ابوعلی حسن بن ابی نمی بن برکات، شریف مکه تاریخ تألیف: ربیع الثانی 1003ق این کتاب شرح ابیات استشهاد شده در تفسیر «کشاف» و تفسیر قاضی بیضاوی است و مؤلف، آن را «الاسعاف فی شرح ابیات القاضی و الکشاف» نامیده و یکی از گنجینه‌های ادبی و کتاب‌های پر بها می‌باشد. صاحب «سلافة العصر» درباره این کتاب آورده است: «این مؤلفه کتابی است که دیده روزگار به مانند آن روشن نگردیده و گلستانی مانند گلها و شکوفه‌های الفاظ و میوه‌های معانی آن بار نداشته و نخواهد داشت». روش مؤلف آن است که ابیات موجود در دو تفسیر مذکور را به ترتیب موجود در آنها (از سوره حمد تا سوره ناس) ذکر و به شرح آنها پرداخته و خود می‌گوید: «در این شرح چند چیز را گردن گرفته‌ام، نخست آنکه هر بیت که فقط صاحب کشاف آن را استشهاد نموده به سرخی و آنچه را فقط بیضاوی شاهد آورده به زردی و آنچه هر دو بدانها استشهاد کرده‌اند به رنگ سبز نویسم تا از یکدگر ممتاز باشند و چون بیتی را ذکر نمایم اول محل شاهد را بیان پس از آن لغات و اعراب و آنچه متعلق به این دو از قواعد ادبی و قواعد عروض و قافیه می‌باشد با بیانی شافی و کافی ذکر و بعد از اینها گوینده بیت را نام برده و تتمه آن را هم نقل می‌نمایم و به شرح حال گوینده و سبب انشاء آن با عباراتی مختصر و لطیف پردازم». این کتاب در حدود 32000 بیت دارد. خود او در 1006ق و محسن بن مؤمن گرگانی در 1 ربیع الاول 1054 آن را مختصر کرده‌اند. آغاز: اللهم یا کشاف ضبابة الاوهام بشموس شواهد العلوم یا قاضی لبانة الافهام من عروس خرائد الرسوم. انجام: و سائر الاتباع و الاصحاب ×× مؤرخاً (قد انتهى کتابی) [دنا 809/1 (11 نسخه)؛ الاوقاف العامة بغداد 162/1] شرح و حواشی: 1- الاسعاف فی شرح ابیات القاضی و الکشاف (منتخب)؛ موصلی، خضر بن عطاءالله (-1007)