كنز الاسماء فی علم المعما

● كنز الاسماء فی علم المعما / معما / عربی kanz-ul asmā’ fī ‘ilm-il mu‘ammā نهروالی، محمد بن احمد، 917 - 990 قمری nahravālī, mohammad ebn-e ahmad (1512 - 1582) در یک «مقدمه» و سه «باب»: مقدمه در تعریف و تاریخ معما و شروط آن؛ باب 1. اعمال تحصیلی؛ 2. تکمیلی؛ 3. عمل تسهیلی. مؤلف در دیباچه می‌نویسد: ادیبان ایران این فن را ابتکار کرده و در این دانش ظریف پیشرفت‌ها نموده‌اند. و برخی از ادبای این عصر عرب نیز به آن گرویده‌اند، و آنچه من می‌دانم نخستین عربی که در آن سرود شهاب الدین احمد بن موسی بن عبد الغفار مالکی (ره) بود. و من نیز به دستور او شعرهایی در معما سرودم، سپس اشعار خود و استادان و یاران خود را در این کتاب جمع‌آوری کرده، دستورهایی معمایی را بر آن افزودم. و در اواخر دیباچه نیز می‌گوید: «من نخستین کسم که این دانش را از زبان پارسی به قالب زبان عربی آورده‌ام»، اما در اواخر مقدمه کتاب پس از معرفی عده‌ای از دانشمندان و پایه‌گذاران ایرانی فن معما از چند تن از شعرای متقدم و متوسط یا عربی مانند ابن فارض، ابن نباته صاحب بن عباد، ابو الفتح بستی و ابن مکانس نیز آثاری در ردیف معما می‌آورد و می‌گوید ایرانیان در حقیقت نخستین مدون این دانش اند نه نخستین گوینده معما. مؤلف در مقدمه شرح حال کوتاهی از شرف الدین علی یزدی واضع فن معما و میر حسین معمایی (که می‌گوید 14 سال پس از درگذشت جامی درگذشته است) می‌آورد و همچنین از جامی و از اساتید خویش در معما: ملا عنبر هروی شاگرد جامی (که مؤلف رساله میر حسین را در نزد او خوانده است) و مولانا محمد عیانی هروی شاگرد جامی (که مؤلف رساله بزرگ جامی را در معما از او فرا گرفته و می‌گوید او در خط و تذهیب دست داشت و مقیم مکه بود و پس از 940 به مکه درگذشت) و مولانا عبدالوهاب نیشابوری (که مؤلف می‌گوید پاره‌ای از شرح او را بر رساله میر حسین نیشابوری در سفر دوم خویش به مصر به سال 945 در نزد او فرا گرفتم). مؤلف در پایان مقدمه از مولانا نورالدین علی عسیلی - که معاصر او بوده - یاد می‌کند و می‌گوید او بیش از هزار احجية در نهایت لطافت دارد و در ابواب مختلف کتاب از او و از شیخ محب الدین بن ملا جامی و مجدالدین بن ملا جامی و شیخ محمد (معاصر او)، شیخ ابوبکر یتیم، الشیخ رضی الدین التازانی (معاصر او)، مولانا حسین خافی مشهور به محتسب (اعلم علماء هراة)، و حافظ شیرازی و سید یحیی لاهیجی (معاصر مؤلف) و قاضی وجیه الدین عبدالرحمن. به نوشته کشف الظنون عبد المعین بن احمد شهیر به ابن البکاء البلخی در 993 کتابی چون در ذیل ترجمه قطب الدین مکی کتاب او را در معما با این نام یاد می‌کند. [کشف الظنون 1513؛ هدية العارفين 623 و 256/2؛ اعلام زرکلی 234/6؛ معجم المطبوعات 1871]