الاسطرلاب

● الاسطرلاب / اسطرلاب / فارسی al-usṭurlāb قاینی، قاسمعلی، ق 11 قمری qāyenī, qāsem-‘alī (- 17c) تاریخ تألیف: 20 محرم 1070ق دو گزارش از این رساله در دست است یکی رساله‌ای مختصر در بیان معرفت و اصول و قواعد اسطرلاب که به گفته مؤلف وی از استادش «محمدحسین بن مولانا شمس الدین محمد باقر یزدی» فرا گرفته است. این رساله در یک «مقدمه» و دوازده «باب» و یک «خاتمه» تنظیم شده است. فهرست باب‌های این رساله به گزارش فهرستواره منزوی (4: 2802) چنین است: طول و عرض بلد، معرفت ارتفاع، معرفت طالع از ارتفاع، معرفت ارتفاع از طالع، دایره ساعات مستوی، میل آفتاب، مطالع بروج، خانه‌های دوازده‌گانه، ساعات صبح و شفق، معرفت ظل از ارتفاع، طالع سال آینده، معرفت عرض بلد، معرفت طالع وقت، سمت از ارتفاع و ارتفاع از سمت، ارتفاع قطب فلک البروج، تقویم آفتاب، تقویم آفتاب، معرفت بالای اشخاص مرتفع از زمین، معرفت عمل کردن بر صحیفه آفاق، معرفت امتحان اسطرلاب، صفت ستارگان. لازم به ذکر است که در گزارشی که فهرستواره منزوی (4: 2802) از اسطرلاب قاینی داده است، سرآغاز نقل شده مربوط به رساله «قبله‌نما»ی قاینی است، اما نسخه‌ها همان نسخه‌های «الاسطرلاب» اوست و احتمالاً عناوین باب‌ها نیز ناظر به همین رساله باشد. آغاز: سپاس بی قیاس و ستایش بی مر صانع قدیم و قادر حکیم را ... اما بعد این فقیر الحقیر الی الغنی قاسم علی قاینی مدت مدید بود که در طلب آموختن صنعت اسطرلاب سعی بلیغ داشت و استاد مشفق نمی‌یافت. به حکم من طلب وجد وجد استاد شفیق رفیق یافت و به قدر وسع خود از استاد صاحب کمال و نیز آفتاب خصال اعنی مولانا محمد حسین بن مولا شمس الملة والدین محمد بقار یزدی فرا گرفت، مقدمه در تعریف و خواص اسطرلاب انجام: از طرف دیگر ارتفاع گیرند بر همان ارتفاع افتد بی زیاده و نقصان و الا عضاده کچست یا دفنه کچست یا ثقبه کچست همین قدر کافیست در امتحان اسطرلاب و الله اعلم بالصواب [نسخه‌های منزوی 230؛ فهرستواره منزوی 4: 2800، 2802؛ استوری 89/2 - 91؛ دنا 1: 798 (6 نسخه)، تذکر: یکی از نسخه‌های مربوط به «آلات اسطرلاب» قاینی می‌باشد]