الكفاية فی علم الكتابة

● الكفاية فی علم الكتابة / ادبیات / عربی al-kefāya fī ‘ilm-il kitāba تبریزی، عبدالله بن عمر tabrīzī, ‘abd-ol-lāh ebn-e ‘omar کتاب متوسطی است در آداب دبیری و منشی‌گری، شامل هشت «مقدمه» و سه «اصل» که هر اصل دارای دوازده «باب» است: مقدمه 1. تعریف الکتابة؛ مقدمه 2.کونها واجبة و مندوبة؛ مقدمه 3.شرفها؛ مقدمه 4. کیفیتها؛ مقدمه 5.فایدتها؛ مقدمه 6. صفة الکتابة؛ مقدمه 7. فی أن الکتابة واج علیه (الکاتب) أم لا؟؛ مقدمه 8. فی بعض اصطلاحات أهل هذا الفن؛ اصل 1. فیما یتعلق بالمعاوضات: باب 1) البیع والشراء، 2) السلم، 3) الرهن، 4) الصلح، 5) الشفعة، 6) القرض و القراض، 7) الحوالة، 8) الاجارة و المساقاة و الجعالة، 9) الشرکة، 10) القسمة، 11) النکاح و الخلع و الصداق، 12) الکتابة؛ اصل 2. فیما یتعلق بالتبرعات: باب 1) الأقاریر و الابراء، 2) الضمان، 3) الوکالة، 4) الودیعة، 5) العاریة و البضاعة، 6) احیاء الموات، 7) الاقالة، 8) الهبة، 9) الوقف، 10) الوصیة، 11) الطلاق، 12) العتق؛ اصل 3. فیما یتعلق بالقضاء و الحکومات: باب 1) تولیة القضاء، 2) کیفیة الدعوی و الجواب، 3) اقامة البینات، 4) الجرح و التعدیل، 5) الحجر، 6) نصب الأمناء؛ 7) اثبات النسب، 8) فرض النفقات و فسخ النکاح، 9) الامضاء و القضاء، 10) السجلات، 11) الکتب الحکمیة، 12) المحاضرات. نام کتاب و مؤلف و مصادر به دست نیامد و ظاهراً نسخه موجود از آن ــ در کتابخانه چستربیتی ــ منحصر به فرد است. به اسم کتاب در مقدمه تصریح شده است: «... و سمیته الکفایة فی علم الکتابة و رتبته علی ثمان مقدمات و ثلاثة فصول». انگیزه مؤلف و شیوه او در تألیف این کتاب، در مقدمه چنین بیان شده است: «أما بعد فقد رأیت کثیراً من الطلبة مشعوفین بتعلم علم الکتابة متشوقین الی هذه الصناعة و کثر التماسهم منی تألیف کتاب فی هذا الفن مشتملاً علی ما یکون کفایة لهم و ارشاداً لسلوک مقصدهم، فاستخرت الله سبحانه و تعالی و توکلت علیه عز شأنه و تعالی و قبلت ملتمسهم و جمعت لهم هذا المختصر المشتمل علی معرفة هذا العلم و اصوله المحتوی لعدة الوثایق و فروعه و اخترت عبارات المتأخرین و أعرضت عن اطناب المتقدمین و کتبت بألفاظ قریبة الفهم، بعیدة الوهم مع أنى ما دارست هذا الفن علی أحد أصلاً و ما قرأته رأساً، الا انه یسره الله لی بما تفضل علی من الحدس و طرف منه علم الفقه و الأدب ...». مؤلف باید دانشمندی سنی از اهالی تبریز باشد، چنان‌که از شیخین با تجلیل یاد می‌کند و آرای فقها و مفسرین اهل سنت همچون محمد بن جریر طبری را مطرح می‌کند و در جایی می‌گوید: «ففی الحیوان جواز السلم عند الشافعی رضی الله عنه ...» و در توضیح چگونگی نگارش قراردادها و عقدنامه‌ها، مثال‌های گوناگونی مطرح می‌کند و در بسیاری از مثال‌ها محل و مورد قرارداد را در شهر تبریز ذکر می‌کند و نیز کلمات فارسی در لابه‌لای کتاب به چشم می‌خورد، همچون: شهنشاه، مهر انرود، کتابخانه، پومن (الابریشم الجید الرقیق الاصفر الجیلی أو اللاهجی أو النوع المعروف بپومن)، درب فلان و ... آربری، مؤلف کتاب را، عبدالله بن عمر بن محمد تبریزی دانسته است. در انجامه نسخه آمده است: «و کتب من خط المؤلف رحمه الله و هو عبالله بن عمر بن محمد التبریزی رحمهم الله ... فی عاشر ذی القعدة سنة خمس و سبعین و سبعمائة».