کشف حقایق زیج ایلخانی

● کشف حقایق زیج ایلخانی = کشف الحقایق / هیئت / فارسی kašf-e ḥaqāyeq-e zīj-e īlxānī = kašf-ol ḥaqāyeq نظام الاعرج، حسن بن محمد، - 728 ؟ قمری nezām-ol-a‘raj, ḥasan ebn-e moḥammad (- 1328) وابسته به: زیج ایلخانی، نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (672-597) اهدا به: هلاکو خان مغول تاریخ تألیف: 707ق خواجه در مقدمه زیج ایلخانی تاریخچه چنگیزخان و اولاد او و نیز تاریخ ساختن رصدخانه مراغه را نوشته و از همکاران خود در تأسیس رصد یاد می‌کند اما نظام مقدمه تاریخی خواجه و نیز جداول کتاب را حذف کرده و خود مقدمه‌ای داردو در ضمن مقدمه از سبب نگارش و شیوه شرح و نیز با ادبی تمام از ناتمامی پاره‌ای از سخنان خواجه (پس از ستایش فراوان او) سخن گفته است. پس از مقدمه دارای چهار «مقاله» است: 1. در تواریخ مشتمل بر دو «مقدمه» و دو «باب»: مقدمه در ذکر تاریخ‌ها که در این وقت به کار می‌دارند، باب 1) شرح اقسام شبانروز نزدیک اهل قنا، باب 2) در تاریخ‌ها که دیگر طوائف به کار می‌دارند (این باب خود دارای هفت فصل است)؛ 2. معرفت روش ستارگان سیاره و مواضع ایشان (دارای پانزده فصل)؛ 3. معرفت اوقات و طالعها (چهارده فصل)؛ 4. در بقیه اعمال نجومی این مقاله دارای دو «باب»: باب 1) در آنچه تعلق به موالید دارد (مشتمل بر هفت فصل)، باب 2) در دلایلی که تعلق به طالع عالم دارد (این باب دارای چهار فصل است). نظام، فصل 7 از باب اول مقاله 4 را تا پایان زیج عیناً بدون هیچ شرحی آورده است. (عبدالحسین حائری) آغاز: بسمله، رب الهمنا الصواب و ما توفیقی الا بالله علیه توکلت و الیه منیب، اجناس سپاس بی قیاس که مقاطع اوهام انام از مطالع آن نشان ندهد و اعداد حمد بی حد که نهایت افکار اولوالابصار از بدایت آن قاصر آید. انجام: و اینجا سخن در کشف حقایق زیج ایلخانی بانتها رسانیم، و الحمد لله اولاً و آخراً و ظاهراً و باطناً ... [الذریعة 309/13 و 29/18؛ نسخه‌های منزوی 339؛ احوال و آثار خواجه از مدرس رضوی: 234، ریو 454-455؛ مکتبة امیرالمؤمنین 562/2؛ فهرستواره منزوی 3021/4]