اسرار الصنایع

● اسرار الصنایع / منطق / فارسی asrār-os-sanāye‘ قاضی سعید قمی، محمد سعید بن محمد مفید، 1049 - 1103 ؟ قمری qāzī sa‘īd-e qomī, mohammad sa‘īd ebn-e mohammad mofīd (1640 - 1692) رساله در دیباچه چنین تعریف و توصیف شده است: «این فصلی چند است در بیان کیفیت حدوث حروف مقطعه و کلمه و کلام و پیدا شدن صناعات خمسه قیاسیه معروفه و تفاوت مقامات آنها بحسب درجات و درکات شرافت و خساست و تقدم و تاخر هر یک در وجود خارجی و شرافت و مرتبت و کیفیت درخشیدن گوهر جهانتاب نبوت و رسالت و شرح حال صناعت کلام و فقه و کیفیت خدمت آنها مرملت را و بیان صنایع و وقایع متعلقه باین مقام و فی الحقیقة این رساله ترجمه‌ایست از مقالات شافیه قدماء حکماء و نتیجه‌ایست از مقدمات کلیه ایشان قدس الله تعالی ارواحهم و حقیر را دخلی بیش از ترتیب تالیفی و تنظیم و تنسیق کتابی نیست مگر شرذمه قلیلی». رساله ضمن یک «مقدمه» و 19 «فصل» است: مقدمه در بیان شرح صناعات خمسه منطقیه؛ 1. وجود الحروف المعجمة و الاصوات و فی بیان السبب الاول لاختلاف الالسنة؛ 2. سبب وقوع الترکیبات و التالیفات اللفظیة فی حروف المعجمة و کیفیة مهمیة الالفاظ و تداولها بین الامم؛ 3. مراتب المکالمات و المحاورات و ابتداء شروعها فی الاستعارات و الصناعات؛ 4. حدوث صناعة الخطابة و صناعة العشر و ما یتعلق بهما؛ 5. حدوث صناعة الکتابة و سبب حدوثها و ضرورة وجودها؛ 6. حدوث صناعة اهل اللغة و ما یتعلق بهذا الموضع؛ 7. حدوث صناعة الجدل و صناعة السوفسطیقا؛ 8. ظهور لوامع صناعة البرهان من مشارق العرفان؛ 9. سطوع انوار النبوة من آفاق انفس العباد و ظهور آثار الهدایة من مظاهر الرشاد؛ 10. وجوب تقدم الحکمة بحسب الزمان علی النبوة؛ 11. لمیة وجود الانبیاء (ع) و سلاطین الاعصار و بیان احتیاج کل واحد منهما الی الاخر فی تحصیل النظام بین امور الجمهور؛ 12. کیفیة تعلیم الانبیاء (ع) و ارشادهم للجمهور؛ 13. الاقتصاء عن الحکایة الغریبة الموعود ذکرها التی نقلها افلاطون الالهی فی کتابه المعروف بالنوامیس؛ 14. بیان حدوث صناعة الکلام و صناعة الفقه و تحقیق حالها و منزلتهما؛ 15. بیان الفرق بین صناعه الفقه و صناعة الکلام و بیان طرق ذب المتکلمین عن الملل؛ 16. بیان تقدم الصناعات المذکورة و تاخرها بحسب الشرافة و المرتبة و الزمان؛ 17. تحقیق معنی الخاص و بیان ان الصناعات المذکورة ایها مستحقة لهذا الاسم بحسب نفس الامر؛ 18. بیان بعض معانی الخفیة المتعلقة بالحکمة و الملة؛ 19. بیان الفروق التی وقعت بین النوامیس الالهیة یعنی الشریعة النبویة و السیاسات العرفیة السلطانیة و امتیاز کل واحد منهما عن الاخر. آغاز: بسمله ... اللهم انطقنی بمحاسن الکلمة و الکلام و اعصمنی عن التنطق بما ینطق به الجهلة و العوام و احفظنی فی مدارج الاسترشاد [الذریعه 34/7 و 51/2؛ نسخه‌های منزوی 646/1 و 661 و 1493]