الکافی فی الفقه

● الکافی فی الفقه / فقه / عربی al-kāfī fī-l fiqh ابوالصلاح حلبی، تقی بن نجم، 374 - 447 قمری abūssalāh-e halabī, taqī ebn-e najm (985 - 1056) کتابی است در فقه که ابتدا مباحث کلامی در آن طرح می‌شود سپس وارد مطالب فقهی می‌گردد. «الکافی» که نام کاملش «الکافی فی التکلیف» است، هر چند به عنوان یک کتاب فقهی شناخته می‌شود، ولی در واقع موضوع آن تکلیف الهی، اعم از عقلی و شرعی است. اگر چه نظیر همین تقسیم در کتاب دیگر او «تقریب المعارف» نیز دیده می‌شود، ولی مؤلف در الکافی، به عکس تقریب، تکلیف شرعی، یعنی مباحث فقهی را اساس کتاب قرار داده و مباحث اعتقادی را به طور خلاصه، به عنوان مقدمه‌ای بر مباحث فقهی آورده است. اسلوب فصل‌بندی و طرح مسائل در این کتاب در میان آثار فقهی امامیه اسلوبی خاص است، ذکر شقوق مختلف مسأله با قید عدد به گونه‌ای اجمالی و سپس تفصیل هر یک از آن شقوق از نکات ممتاز در سبک تألیف الکافی است. مؤلف در مباحث گوناگون، مفروض و مسنون، حرام و مکروه و ... را از یکدیگر متمایز کرده و جداگانه به بحث درباره هر یک پرداخته است. این شیوه تألیف را به‌طور کامل‌تری در اواخر قرن 5 یا اوایل قرن 6 ق، می‌توان در الوسیلة بن حمزه مشاهده کرد. مقایسه‌ای میان آراء وی در مسائل گوناگون فقهی با آراء بغدادیان، به‌خصوص سید مرتضی، نشان می‌دهد که فقه او تا حد زیادی با فقه بغداد پیوستگی دارد، به ویژه در مبانی کلی چون ثبوت اقوال ائمه از طریق تواتر یا اجماع و نحوه نگرش به این دو مقوله، نظر او به سید مرتضی بسیار نزدیک است. با این همه اختلاف در جزئیات با سید مرتضی تا اندازه‌ای بود که کراجکی در رساله‌ای با عنوان «غاية الانصاف فی مسائل الخلاف» به نقض آراء ابوالصلاح و دفاع از سید مرتضی در این موارد پرداخت. ابوالصلاح در بیان احکام، به جای اصطلاحات «واجب» و «مندوب»، از تعبیرات «مفروض» و «مسنون» استفاده کرده است. این کتاب در مبحث اصول دین استدلالی و در فروع فتوایی است وابواب فقه از صلاة تا پایان صلح را شامل و پس از آن فصلی در مستحق تکلیف و احکام آن است. مؤلف، این امور را به عنوان تکلیف سمعی شرعی، به سه قسم عبادات، محرمات و احکام تقسیم کرده است. در آثار فقهی قرن 5ق، نشانه‌هایی جسته و گریخته از رواج و تداول الکافی ابوالصلاح دیده می‌شود و این احتمال را تقویت می‌کند که این کتاب به نظر فقیهان امامی شام و عراق رسیده باشد. در قرن 6ق، ابن شهر آشوب در «معالم العلماء» و منتجب الدین در «الفهرست» از الکافی یاد کرده‌اند و فقیه نامی ابن ادریس در جای جای «السرائر» بهنظرات ابو الصلاح پرداخته و الکافی را کتابی نیکو و محققانه دانسته است. همچنین مقایسه‌ای بین مندرجات غنیه ابن زهره فقیه حلب با الکافی نشان می‌دهد که او در تألیف خود، این کتاب را به عنوان منبعی اساسی مورد توجه قرار داده است. در قرن 7 ق نیز، ابن ابی طی مورخ حلب در صدر آثار ابوالصلاح از الکافی نام برده و فقیهان مکتب حله چون محقق حلی در «المعتبر»، آبی در «کشف الرموز»، یحیی بن سعید حلی در «نزهة الناظر» و علامه حلی در «المختلف»، آراء او را در سطح وسیعی مورد توجه قرار داده اند. (ابوالفضل حافظیان) آغاز: بسمله و به نتوکل و به نستعین و اشترطنا فرض الطاعة من المرید کالقدیم سبحانه تعالی منن خلق و النبی و الامة والرعیة و السید و عبده و الوالد وولده و المنعم علی غیره بجمیع ما تقوم به حیاته و تکمل به مسرته انجام: حظها من عاجل الثناء و اطیب الثناء و اجل الثواب وحمید الجزاء انه ولی ذالک و القادر علیه. [الذریعة 247/17؛ فواید الرضویه ج 1-47]