قواعد العقائد

● قواعد العقائد = رساله اعتقادية = مقاله نصيرية / كلام و اعتقادات / عربی qawā‘id-ul ‘aqā’id = r.-un i‘tiqādīyya = maqālat-un naṣīrīyya نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597 - 672 قمری nasīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201 - 1274) متنی موجز شاید کمی مفصل‌تر از تجرید الاعتقاد است در اعتقادات به روش کلامی و فلسفی. تفاوت عمده در این دو کتاب آن است که در تجرید، خواجه چنان‌که در مقدمه یادآور شده به مسائلی پرداخته که مختار او بوده و آن را به دلیل دریافته است و به آن معتقد بوده است. ولی در این رساله اظهار نظر نمی‌کند و کاملاً جنبه گزارشی و توصیفی دارد.این کتاب دارای دو بخش کلی است: امور عامه، شامل هفت اصل کلی فلسفی که مطالب مبنایی و مقدماتی را کاملا خلاصه مطرح می کند که عبارت است از: وجود و عدم، واجب و ممکن و ممتنع، ذات و صفات، حدوث و قدم، جوهر و عرض، نسبت بین موجودات، بطلان دور و تسلسل؛ و سپس پنج «باب» کلی در الهیات: 1. اثبات موجد عالم؛ 2. صفات ثبوتیه و سلبیه خداوند؛ 3. افعال الهی؛ 4. نبوت و امامت؛ 5. وعد و وعید، شامل شش «مسئله»: 1) اعاده معدوم، 2) حقیقت انسان، 3) معاد، 4) ثواب و عقاب، 5) استحقاق ثواب و عقاب، 6) وعد و وعید. در بحث امامت تأکید بسیار خواجه بر نقل نظرات اسماعیلیه و توضیح ابعاد گوناگون عقائد آنان در بحث امامت این شائبه را برانگیخته که او در زمان تمایل به این فرقه، آن را نگاشته است. در صورتی که او در بحث امامت نظر بسیاری از فرق امامیه را مطرح می‌کند و جز آن نظر خوارج و غلاة و اهل سنت را نیز آورده است. گرچه اختصاص حجم بیشتری به توضیح نظر اسماعیلیه می‌تواند ایجاد تردید نماید.چنان‌که علامه حلی در شرح این کتاب و در نهایت این قسمت آورده: «کلام اسماعیلیه روشن است و دلیلی بر مدعای خود ندارند». این عبارت می‌رساند که علامه نیز به تطویل این قسمت توجه داشته است. خواجه در این کتاب و در هنگام نقل آراء و اندیشه‌ها، کمتر به نظر مختار خود پرداخته و یا در مقام نقد و بررسی آنها بر آمده است. آغاز: الحمد لله المنقذ من الحيرة و الضلالة و الصلوة على محمد المخصوص بالرسالة و آله الموصوفین بالعدالة يقول صاحب المقالة انی اردت فيها قواعد العقائد من العلم المنسوب الى الاصالة و احترزت فی تقریرها عن الاطناب و الاطالة مخافة ان يؤدى الى السآمة و الملالة و اقدم ذكر اصول يجب الوقوف عليها فی کل حالة و هی هذه: مقدمة: اصل: الموجود و المعدوم و الثابت و المنفى و الحال كل ما يمكن ان يعبر عنه فاما ان يكون موجودا و اما ان لا يكون موجودا و ما لا يكون موجودا معدوم ... انجام: و ان كانت الخيرات و الشرور غير متمكنة فيها تمكن الملكات بل كانت معرضة للزوال و الفوت زالت سعادتها و شقاوتها بزوالها و النفوس الخالية عن الطرفين كنفوس الصبيان و البله تبقى غير متألمة و يكون لها لذات ضعيفة بحسب ادراكها لذاتها و لما لا بد لها منه. چاپ: در پایان نقد المحصل، تصحیح عبدالله نورانی؛ میراث اسلامی ایران، دفتر هشتم، به کوشش محمد رضا انصاری قمی، 1377ش؛ ایران، سنگی، 1302، جیبی، 52ص(1-52) [آثار و احوال خواجه از مدرس رضوی 248؛ الذریعه 186/17؛ معجم التراث الکلامی 468/4؛ مکتبة امیرالمومنین 225/4؛ دنا 8: 310-308 (69 نسخه)] شرح و حواشی: 1- العزية فی شرح المقالة النصيرية = شرح القواعد؛ استرآبادی، حسن بن محمد (645-717) 2- کشف الفوائد فی شرح قواعد العقائد = كشف الفوائد على ايضاح ما اشتملت عليه الرسالة الموسومة بقواعد العقائد؛ علامه حلی، حسن بن یوسف (648-726) 3- تحریر القواعد الكلامية فی شرح الرسالة الاعتقادية؛ رانکوئی، عبدالرزاق بن ملا میر (-11) 4- درر الفرائد؛ قمی زیوانی، حبیب الله بن زین العابدین (1289-1359) 5- تلخیص المقاصد فی شرح قواعد العقائد