الاستیعاب فی معرفة الاصحاب

● الاستیعاب فی معرفة الاصحاب / رجال / عربی al-istī‘āb fī ma‘rifat-il-aṣḥāb ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله، 368 - 463 قمری ebn-e ‘abd-ol-berr, yūsof ebn-e ‘abd-ol-lāh (979 - 1071) ابن عبدالبر با نگارش این کتاب یکی از چهار تن پایه گذاران این کتاب علم رجال الحدیث سنیان به‌شمار می‌رود. مؤلف در این کتاب نخست به گزارش زندگی پیغمبر اسلام پرداخته و سپس یاران وی را به‌ترتیب الفبایی که عربان اندلس به کار می‌بردند (و آن بدین ترتیب است: ا ب ت ث ج ح خ د ذ ر ز ط ظ ک ل م ن ص ض ع غ ف ق س ش هـ و ی). در آغاز نام ایشان در دو بخش آورده است: 1. در نام‌ها؛ 2. در کنیت‌ها. در این دو بخش گزارش زندگی سه هزار و پانصد تن را آورده است. مؤلف در دیباچه، مدارک کار خویش را چنین برشمرده است: ابن ابی خثیمه، احمد بن زهیرگ (-279ق)؛ ابن اسحاق محمد نواده یسار (-151ق)؛ واقدی نگارنده «طبقات» و «تاریخ» (-230ق)؛ خلیفة ابن الخیاط (-240ق)؛ بخاری محمد بن اسماعیل بن مغیرة نگارنده «تاریخ کبیر» (-256ق)؛ ابوجعفر طبری نگارنده «ذیل المذیل» (-210ق)؛ دولابی، احمد بن محمد بن حماد (224-320) نگارنده «المولد و الوفات» «الکنی و الاسماء»؛ ابن سکن، سعید بن عثمان (-353ق) مؤلف «کتاب الحروف فی الصحابة»؛ عبدالله بن جارود نگارنده «الآحاد فی الصحابة»؛ عقیلی، محمد بن عمرو نگارنده «کتاب الصحابة»؛ ابن ابی حاتم رازی؛ الازرق (شاید آنکه در «عیون الاخبار» ابن قتیبة ج5ص 140 یاد شده باشد)؛ البغوی ابوالقاسم عبدالله پسر محمد (214-317). چون ابن عبدالبر به گمان خود همه یاران پیغمبر را در الاستیعاب گرد آورده کتاب را بدین نام خوانده است، ولیکن پس از مرگ وی چند دنباله برای آن نگاشته است. چلبی کسانی را که درباره «استیعاب» کاری انجام داده‌اند چنین برشمرده است: ابن فتحون، ابوبکر، دنباله‌ای برای آن نگاشته؛ شهاب الدین احمد پسر یوسف ادرعی مالکی آن را کوتاه کرده «روضة الاحباب» نامیده است؛ ابن ابی طی یحیی بن حمیدة حلبی (-630ق) آن را پیراسته؛ ملا مصطفی به دستور سلطان احمد عثمانی تا حرف «ح» آن را به‌ترکی ترجمه کرد؛ طاش کبری زاده، کمال الدین محمد (م962ق) دنباله آن را تا حرف «ر» رسانید، پس سلطان درگذشت و کار پایان نیافت؛ ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی (م852ق) استیعاب و دنباله ابن فنحون و اسدالغابة را یکجا گرد آورده و «الاصابة» نامید؛ سیوطی (م911) الاصابه را کوتاه کرده «عین الاصابة» نامید. آغاز: بسمله، قال ابو عمر و (کذا) یوسف بن عبدالله بن عبدالبر النمری الفقیه الحافظ الاندلسی رحمه الله بحمدالله ابتدا و ایاه استعین و استبدیء. و صلى الله علی سیدنا محمد و آله ... انا الفقیه الحافظ ... اما بعد فان اولى ما نظر فیه الطالب و عنی به العالم بعد کتاب الله تعالى انجام: و الى الله عزوجل نرغب فی الشکر علی ما اولاه و التوفیق لما یرضاه و الحمدلله رب العالمین ... و الصلاة علی خیر خلقه و آله الطیبین الطاهرین و جمیع الصحابة رضوان الله علیهم اجمعین. چاپ: قاهرة، مکتبة نهضة مصر، نشره علی محمد البجاوی، اربعة اجزاء، 1960م؛ بیروت، دارالجلیل، تحقیق علی محمد بجاوی، 1413ق، 4ج؛ بیروت، دار الکتب العلمیة، تحقیق علی محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، 1415ق، 4ج [معجم المؤلفین 315/13؛ ریحانة الادب 98/8؛ کشف الظنون 1-93؛ مکتبة امیر المومنین 110/1] شرح و حواشی: 1- الشموس المضیئة؛ سندروسی، محمد بن محمد (-1177)