قصص خاقانی

● قصص خاقانی / تاریخ ایران / فارسی qesas-e xāqānī شاملو هروی، ولی قلی بیک بن داود قلی، 1035- قرن 11 قمری šāmlū heravī, valī qolī beyk ebn-e dāvūd qolī (1626 - 17c) اهدا به: شاه عباس دوم (1052-1077ق) تاریخ تألیف: آغاز آن 1073ق نویسنده می‌گوید: مدتها بود که قصد آن داشتم تا کتابی در تاریخ بپردازم، در جوانی از هرات به سیستان آمدم و به خدمت نصرت خان حاکم سیستان رسیدم، در خدمت او منصب سرکاری یافتم و سپس از آنجا رانده شدم و به قندهار رفتم و خواستم که قصد خود را جامه عمل بپوشانم و رونامه وقایع قزلباش را به رشته تحریر کشم ولی چون به خدمت ذوالفقار خان رسیدم که منصب حکمرانی قندهار داشت مرا برکشید و منصب سرکاری داد تا آنکه ذوالفقار خان در گذشت و برادر او به جای وی نشست او ولی‌قلی خان را به شغل سرکاری ابقاء نمود، سرانجام بر اثر سعایت دو نفر از همکاران از کار برکنارم شدم و فرصت تصنیف این کتاب را یافتم. این کتاب شامل وقایع و سوانح و مجادلاتی است که عمده مباحث آن وقایع روزگار پادشاهی شاه عباس ثانی است. گر چه مؤلف بر آن بوده تا وقایع شاه سلیمان را نیز به رشته تحریر کشد ولی بعدها از این قصد منصرف می‌شود. دارای مقدمه، سه باب و خاتمه است: مقدمه: در نسبت شاه عباس؛ باب 1. بیان تاریخ اجداد شاه عباس؛ باب 2. ذکر پادشاهی اسماعیل؛ باب 3. شرح سلطنت شاه عباس ثانی؛ خاتمه: در بیان احوال برخی از علماء و حکماء و شعراء دوران شاه عباس ثانی. در خاتمه این کتاب ترجمه برخی از علماء و شاعران و فهرست مؤلفات آنان آمده که در دیگر مآخذو تذکره‌ها دیده نمی‌شود: از قبیل مولی عبدالرزاق کاشانی رضوی شاگرد سلطان العلماء و میر فندرسکی دردیگر ابواب این کتاب نیز تراجم و نامه‌ها و اسنادی یاد شده است که بر ارزش کتاب از نظر تاریخی می‌فزاید.مؤلف خود نیز شاعر بوده و از سروده‌های خویش در این کتاب بسیار می‌آورد و از آن جمله در دیباچه در پایان ترجمه حال خود و تاریخچه این تألیف چنین آورده: «مدتی در پی تألیف کتاب ×× داده ام عمر زکف تادانی / بهر این نسخه نامی که بود ×× جمله ذکر جدل خاقانی / خلف سلسله مرتضوی ××شاه عباس خدیو ثانی / نام تاریخ طلب میکردم ×× مضطرب حال بصد نادانی / ناگهان پیر خردمند حساب ×× گفت باشد قصص خاقانی.(عبدالحسین حائری) آغاز: بسمله، ربنا افتح بیننا و بین قومنا بالحق ... بهترین کسی که ذوالفقار زبان قلم و شمشیر نفس آتشین دم را به شعله نور افشانی آبگیری تواند نمود ... انجام: اگر اجل زمان دهد طبع دور اندیش و مقتضای عادت خویش نیت صدق طویت بدان مصروف است که به عنایت بخشنده بی منت ... وقایع زمان دارایی و فرمان روایی پادشاه سلیمان سانرا با عبارت تازه ... به نحوی که باید و شاید کتابت نماید که موجب کلام الامور مرهونة باوقاتها تحریر و تسطیر سوانح زمان آینده ... پرتو عالم گیر آفتاب التفات خاقان سلیمان سریر به عالم وجود این ذره حقیر پرتو افکن گردد به مدد فروغ شعله انوار احسان ... مغز استخوان این ناتوان چنانکه باید روشن گردد. چاپ: تهران، به اهتمام سید محمد صدر هاشمی، سربی. [الذریعة 106/17؛ تاریخ تذکره‌های فارسی 688/2؛ نسخه‌های منزوی 4371؛ فهرستواره منزوی 1048/2 و 1930/3؛ دنا 8: 212-211 (15 نسخه)]