قانون

● قانون = کتابچه قانون = قانون رعیت / حکومت و سیاست - فارسی qānūn = ketābče-ye qānūn = qānūn-e ra‘īyat صدر الممالک، محمد شفیع بن محمد علی، ق14 sadr-ol-mamālek, mohammad šafī‘ ebn-e mohammad ‘alī ( - 14c) گویا از همان میرزا محمد شفیع صدرالممالک پسر میرزا محمد علی صدرالممالک قزوینی که از 1300 تا آغاز مشروطیت صدر دیوان خانه و رئیس محکمه وزارت عدلیه یا مجلس صدر دیوان خانه بوده و مستوفی و معاون وزارت عدلیه هم شده بود و از 1326 تا 1329 تولیت آستان قدس را هم داشته است (رجال ایران 409/3)، در آن از شاه و امیر کبیر ستایش شده است. مؤلف باید جز محمد شفیع بن محمد حسین کزازی نگارنده اسرار الابتلاء و وادی السلام برای محمد شاه قاجار (انوار 325/1 و 319/2) باشد. ملک المورخین سپهر هم قانون مظفری دارد برای مظفرالدین شاه (انوار 305/1). همانند مطالب این کتابچه را گویا بتول در سفرنامه ش 184 مجموعه قریب در دانش‌سرای عالی (نشریه 630/5) و سفرنامه همین کتابخانه (ش 3707) یافت (فهرست نسخه‌های خطی فارسی 1660؛ نیز 1612). فهرست پاره‌ای از مطالب آن: 1. دیباچه در ستایش از پادشاه، در آن از میرزا علی و ملک التجار نام برده شده و از خدمات امیر کبیر یاد شده است؛ 2. درباره قحطی پول در کشور و تدبیرهای امیر کبیر در این باره؛ 3. درباره اشرفی و نسخ آن در ایران؛ 4. بیکاری و پریشانی رعیت؛ 5. باش برد (پاسپورت یا گذرنامه و تذکره) روسیه در دخول و خروج خود از ایران؛ 6. درباره گمرک؛ 7. در تدلیس کالای فرنگی به نام کالای ایرانی در شهرهای روسیه؛ 8. کارخانه‌های ایران؛ 9. تعدی حکام ولایات و سود بردن زرگرها از آنها؛ 10. صدمه فرنگ به رعیت ایران؛ 11. برتری صنایع ایران از فرنگ؛ 12. واردات خارج به ایران؛ 13. قرارداد امیر کبیر درباره ترتیب صنایع؛ 14. وضع اصفهان؛ 15. وضع اقتصادی امریکا و پنبه آتش زدن آنان؛ 16. قطع صادرات ایران به خارج؛ 17. تنگی نان در برخی از ولایات ایران؛ 18. کثرت فقر و پریشانی؛ 19. تیول خواستن بهمن میرزا و جواب دولت؛ 20. دیوان خانه‌های ایران؛ 21. مواجب اولیاء دولت ایران؛ 22. مندرس شدن نیمی از اماکن ایران؛ 23. موقوفات؛ 24. خالصه قزوین؛ 25. شماره مهاجرین ایرانی به خارج؛ 26. ورشکستگی در ایران؛ 27. مالیات در ایران؛ 28. چهار نحوست که در تهران است؛ 29. قواعد رسومات در ولایات؛ 30. دارالشفاء تهران؛ 31. عدلیه؛ 32. آسایش پادشاه؛ 33. تعمیر برج و بارو در ولایات؛ 34. انبار مالکان؛ 35. وزرای دولت و دیوان خانه ها؛ 36. مداخل کدخدایان محله‌ها؛ 37. قصاب‌خانه‌ها؛ 38. باروت‌خانه‌ها؛ 39. فحشاء و معمول شدن صیغه‌خانه‌ها در ولایات؛ 40. عطارهای ایران؛ 41. طبیب‌های جهود در تهران؛ 42. دوره گردان یهود؛ 43. حجاب زن؛ 44. حمام‌های ایران؛ 45. جانبازان؛ 46. ابریشم رشت؛ 47. سماور ایران. آغاز: شرح عریضه کتابچه مسمی به قانون از رعیت اخلاص کیش اعلی حضرت شاهنشاه دین پناه ... محمد شفیع قزوینی. بسمله. ما ضعیفان از همه جا بیچاره و این جمله بی کسان از همه جا آواره نه [بد] دروازه قدم راهی و نه در کتم عدم قراری. انجام: که بهم میرسد باید اسباب معالجه را در این گونه برقرار کرد. چاپ: تهران، 1370ش، به کوشش و پژوهش استاد ایرج افشار، 62+10+167ص. [فهرستواره منزوی 558/6]