فهرست بیست علم

● فهرست بیست علم / چند دانشی / فارسی fehrest-e bīst 'elm فهرست بیست علم که باید یک منشی بداند با یاد کردن کتاب‌های آنها. این بند ما را از آنچه که منشیان در قرن 12 و 13 می‌آموختند آگاه می‌سازد و بسیار سودمند است. بدین گونه است: فصل. علوم دو قسم است: حکمت و غیر حکمت. آن هم علمی است و عملی. علمی تصور حقایق موجودات و تصدیق به احکام و لاحق آن، چنانچه فی نفس الامر بوده باشد. و عملی ممارست حرکات و صناعات است به حسب طاقت بشری: 1. علم خط: واضع آن را بعضی آدم (ع) و بعضی ادریس (ع) را می‌دانند که وضع کرده‌اند و بعضی گویند که در عهد شیث (ع) وضع کرده‌اند که مهتر آن قوم ایشان را «ابجد» تا «قرشت» اسم بود، و حروف «ثخذ» و «ضظغ» اضافه بود، ترکیب کردند. و برخی گویند که اسم غیر مسما است که خداوند عالمیان زمین [و] آسمان را خلق کرد و آفرید دو اسم اضافه را که مرکب کردند؛ 2. علم لغت عربی را از کتب لغت، عجمی را از فرهنگ و برهان قاطع و شرح جامی؛ 3. علم صرف از تصریف زنجانی و شرح تفتازانی و شرح شافیه معلوم می‌شود؛ 4. علم نحو از کافیه و الفیه و سیوطی و شرح جامی؛ 5. علم معانی از مختصر تلخیص و مطول؛ 6. علم بیان نیز از آن دو نسخه معلوم می‌شود؛ 7. علم عروض در احوال بحور و وزن اشعار از او معلوم می‌شود؛ 8. علم [انشاء] که سی و چهار شرط دارد، و سلیقه مستقیم علاوه آن است. و منشی باید که مبدع بوده و محرر نباشد؛ 9. علم استیفاء که بدان قوانین دخل [و] خرج از قانون غازان و قانونچه طهماسبی و خلاصة الحساب با ذهنی دقیق و استاد کامل معروف حاصل می‌شود؛ 10. علم کلام در اثبات صانع جل جلاله و سایر اصول که هر چند عقول بشری به کنه آن نمی‌رسد نهایت به قدر ضرورت از مطالعه شرح باب حادی عشر و اخذ از اسماء کامل؛ 11. علم تفسیر از قاضی بیضاوی و کشاف و تفسیر صافی و اصفی؛ 12. علم حدیث از کتب اربعه که بنای شیعه اثنی عشری بر آنها است: اصول کافی [و] من لایحضر و استبصار و تهذیب است. و افضل المتأخرین ملا محسن کاشی رحمه الله چهار کتاب مزبور را در کتاب وافی جمع نموده؛ 13. علم فقه که عبارت از احکام و احادیث فقهی شیعه از کتاب منتهی المطلب و قواعد و ارشاد علامه و مسالک و مدارک و شرح لمعه و مفتاح و کفایه و بدایه و مختصر نافع و شرایع و کتب فقهی سنی صحاح سته است؛ 14. علم اصول فقه از معرفت قواعدی که مفید کیفیت استنباط احکام شرعی است از زبدة الاصول و معالم الاصول در آن فن وافی است؛ 15. علم قرائت، اهم در آن خواندن نزد استاد است؛ 16. علم اخلاق که بر سبیل مجاز به مناظره مشهور است؛ 17. علم شروط، کیفیت قبالجات و مکاتیب و سجلات شرعی است؛ 18. علم دعوات از مصباح کفعمی و جنة الوافیة و مقباس و زاد المعاد و بلد الامین و مفتاح الفلاح و صحایف الاعمال و خلاصة الاذکار؛ 19. و علوم تصوف بدین موجب است: علم سلوک، و علم حقیقت، و فضیلت و درایت، و وراثت، و قیام، و حال، و خواطر، و ضرورت، و یقین، و عیب، و لذت، و موازنه، و حروف که جفر بوده باشد، و فتوت، و محاورت است؛ 20. علم تواریخ از روضة الصفا و عالم آرای.