استخراجات

● استخراجات = الاستخراج فی طلب العمر و الهیلاج / هیئت / فارسی estexrājāt = al-estexrāj fī talab-el-‘omr va-l-hīlāj طبری، محمد بن ایوب، - 485 قمری tabarī, mohammad ebn-e ayyūb (- 1093) شاید نخستین کتاب در اسطرلاب باشد که به‌زبان فارسی نگارش یافته است. کتابی است در چگونگی استخراج وقت مرگ اشخاص و اندازه عمر آنها و احکامی که بر این موضوع می‌توان داشت، طبق گفته‌های حکما و احکام اتفاقی آنان بر پایه‌های علوم نجوم. در دیباچه می‌گوید: «پس ما خواستیم که از بهر ایشان رسالتی بسازیم مفرد و اندرو پیدا کنیم شناختن عمرهای مردم ... پس این کتاب را اندرین معنی آغاز کردیم و او را کتاب استخراج خواندیم، اندر طلب عمر و هیلاج». در سی «باب»: 1. اندر شناختن قاعده عمرها و مردم؛ 2. در معرفت مولودی که او را تربیت نباشد؛ 3. در شناختن حالت‌ها و قسمت‌ها و تربیت‌ها؛ 4. در شناختن هیلاجات و جایگاهشان؛ 5. در شناختن جایگاه دلیل‌ها و اوتاد زایل و مایل؛ 6. در شناختن هیلاجات در طوالع روزی؛ 7. در شناختن هیلاجات در طوالع شبی؛ 8 در شناختن جایگاه ستارگان؛ 9. در شناختن ارباب خطوط دلیل‌های ایشان؛ 10. در بیرون آوردن کدخدا بر جایگاه هیلاج؛ 11. در پیدا کردن عطیت کدخداه چون بر درجه وتد طالع بود تا در درجه مایل الوتد و زائل الوتد؛ 12. در پیدا کردن عطیت کدخداه چون میان وتد و مایل الوتد بود؛ 13. در پیدا کردن عطیت کدخداه چون میان مایل و زایل وتد بود؛ 14. در پیدا کردن آنکه چون کدخداه میان مایل الوتد و درجه وتد بود عطیت دهند؛ 15. در پیدا کردن آن ستارگانی که زیاده و نقصان کنند بر عطیت کدخدا؛ 16. در پیدا کردن آنکه ستاره چون بر درجه وتد و مایل الوتد بود چه افزاید و چه کاهد؛ 17. در آنکه چون ستاره میان وتد و مایل الوتد بود چه افزاید و چه کاهد؛ 18. در آن‌که چون ستاره مایل و زایل بود چه افزاید و چه کاهد؛ 19. در آنکه چون ستاره میان زائل وتد بود چه زیاد و نقصان کنند؛ 20. در معرفت تغییر اولاء عمر و هیلاجات؛ 21. در معرفت اوتاد ساعات چهارگانه؛ 22. در استخراج تسیر درجات معلوم به درجه نامعلوم که آن درجه هیلاج باشد؛ 23. در استخراج تسیر درجات معلوم به درجه که آن درجه هیلاج با طالع بود به درجه قاطع؛ 24. در معرفت درجات قاطع بر هیلاج و کدخدا و درجات طالع و اولاء احکام؛ 25. در بیرون آوردن اجزاء ساعات به حسب موضع ستارگان؛ 26. در بیرون آوردن مطرح شعاع ستارگان؛ 27. در شناختن اولاء موت و وقت تحویل به تمام؛ 28. در معرفت ترکیب مردم و دانستن دلیل‌ها که بر مرگ دلالت کند؛ 29. در تعریف کردن اندر دلیل‌های عمر و بیرون که کدام مولود بزید و کدام بمیرد که هیلاج و اولاء عمر تباه شده باشد؛ 30. در شناختن قاعده عمرهای مردم. برخی گفته‌اند که در 354ق نوشته شده است آغاز: الحمدلله رب العالمین و الصلوة علی محمد المصطفی و آله اجمعین و سلم تسلیماً کثیراً چنین گوید خواجه حکیم محمد بن ایوب الحاسب الطبری که از دشواری شناختن حالهای مرگ مردم و بقاء وی اندر جهان و بر آن حکم کردن که تا بدان حد شده است که هر کسی را ظنی و وهمی دیگر است ... پس ما خواستیم که از بهر ایشان رساله سازیم مفرد و اندرو پیدا کنیم شناختن عمر و بقاء مردم و پدید آریم سرهای که بکار آید ... پس ما این کتاب را درینمعنی آغاز کردیم و او را کتاب استخراج خواندیم اندر طلب عمر و هیلاجات و او را سی باب نهادیم ... باب اول در شناختن قاعده عمرهای مردمان ایزد سبحانه و تعالی که مسبب الاسباب است هر چیزی را سبب چیزی دیگر کرد هاست و حرکات افلاک و کواکب را سبب همه چیزهای که در عالم سفلی حادث شود کرده و بقاء عمر مردم دروی بعضی را تقدیری پرداخته کرده و بعضی را تقدیری ناپرداخته و آنکه از وی پرداخته است بقاء ذاتی خوانیم و ناپرداخته را بقای عرضی و شناختن بقاء عرضی آنست که جمله اشخاص را بود و تولد او از قرانها و دورانها و ممازجان ستارگان است و فناء آن از نابودی مکان یا هوا و یا غذا باشد انجام: بهمه حال اینست حالی و یاد کردیم تا چون حکم رانند کسانی که تطرف کنند در علم نجوم و احکام و الله اعلم بالصواب. چاپ: به کوشش تقی بینش چاپ شده [نسخه‌های منزوی 403؛ مجله ادبیات مشهد 887/28؛ دیباچه مفتاح المعاملات 16؛ فهرستواره منزوی 2792/4؛ الذریعه 20/2؛ بروکلمان، ضمیمه، 589/1؛ سزگین 385/5-386؛ کشف الظنون 34/1؛ هدیة العارفین 47/1]