فرهنگ سروری

● فرهنگ سروری = مجمع الفرس / لغت / فارسی farhang-e sorūrī = majma‘-ol fors سروری، محمد قاسم بن محمد، ق 11 قمری sorūrī, mohammad qāsem ebn-e mohammad (- 17c) اهداء به: شاه عباس صفوی تاریخ تألیف: 1008ق؛ محل تألیف: سپاهان فرهنگ لغات فارسی به فارسی است به ترتیب آغاز واژه‌ها در باب با در نظر گرفتن پایان آنها در فصل، و در پایان کتاب فصلی است مشتمل بر اصطلاحات با عنوان «استعارات» که مؤلف آن را مکرر تنقیح کرده است. مؤلف در مقدمه می‌گوید شانزده کتاب و رساله را که در لغت پارسی بوده مطالعه و تتبع کرده و به تدوین این فرهنگ مبادرت نموده است؛ که عبارتند از: 1. شرف نامه احمد منیری تألیف ابراهیم قوام فاروقی (قرن 9)؛ 2. «معیار جمالی» شمس فخری (قرن 8)؛ 3. تحفة الاحباب حافظ اوبهی (قرن 10)؛ 4. «فرهنگ وفائی»، حسین وفائی (قرن 10)؛ 5. فرهنگ اسدی علی بن احمد طوسی (-465ق)؛ 6. فرهنگ میرزا ابراهیم بن میرزا شاه حسین اصفهانی (-989ق)؛ 7. رساله محمد هندوشاه؛ 8. مؤید الفضلاء تألیف محمد لاد (قرن 9)؛ 9. شرح سامی فی الاسامی میدانی؛ 10. رساله ابوحفص سوزی (کذا)؛ 11. «اداة الفضلا» تألیف قاضیخان بدر محمد دهلوی؛ 12. جامع اللغات منظوم نیازی حجازی؛ 13. لسان الشعرا؛ 14. ترجمه صیدنه ابوریحان بیرونی؛ 15. نسخه لطف الله بن یوسف حلیمی که معنی لغات را به ترکی نوشته؛ 16. رساله ابوحفص سغدی. مؤلف در این فرهنگ لغات عربی را نیاورده و نیز لغات ساده فارسی را انداخته و از اشعار قدما، بر معنی بیشتر از لغات شاهد آورده و به طرز تلفظ لغات توجه کرده است. او سه بار نگارش خود را ویراسته، یک بار در سال 1018ق آن را گزینش کرد و «خلاصة المجمع» نامید، بار دیگر پس از «فرهنگ جهانگیری» در 1028 و بار سوم در لاهور به سال 1036ق در آن دست برده است. آقای دکتر دبیرسیاقی تحریر دوم این فرهنگ را «اوسط» و تحریر سوم را «کامل» نامیده و در پیشگفتار خود بر جلد اول چاپی (ص4) نوشته‌اند که نسخه‌های این تحریر کامل بسیار کم است و کمتر نیز شناخته آمده و شاید تعداد آن از عدد انگشتان دست نگذرد. آغاز: بسمله. ابتدای کلام هر دانشمند سخنور و انتهای سخن هر خردمند هنر پرور ... اما بعد، بر رأی معنی آرای ارباب ... چاپ: 1338ش، در سه جلد به کوشش دبیر سیاقی [نسخه‌های خطی فارسی، منزوی 1953/1 و 1953/3؛ الذریعة 443/9 و 201/16 و 37/20؛ مشار فارسی 4537/4؛ مكتبة امیرالمؤمنین 614/2؛ فرهنگ‌های فارسی 135-137؛ دنا 986/7-990 (148 نسخه)؛ مشترک پاکستان 246/14] شرح و حواشی: 1- ابیات مشکله از فرهنگ سروری