فرس‌نامه حسامی

● فرس‌نامه حسامی / شعر، حیوان‌شناسی / فارسی faras-nāme-ye hesāmī صبائی، ق 10 قمری sabā'ī (- 16c) اهدا به: امیر حسام الدین بن امیر دباج اسحاقی فومنی (-922ق) تاریخ تألیف: 910ق از مؤلفی با تخلص «صبائی» است که در ضمن اشعار خود به آن اشاره کرده: «صبایی از آن پوید این راه راست ×× که از جان سگ کوی آل عباست / ولی ای صبایی گرت هست شوق ×× که بی خویش گردی به وادی ذوق / ولی ای صبایی پی دین هوس ×× فرسنامه ای بایدت گفت پس»، که محتملاً همان صبائی است که از مداحان شاه طهماسب صفوی بوده و در تذکره روز روشن از او یاد شده است. برخی آن را از آن «فارس» و یا «غواص» دانسته‌اند که برگرفته از برخی آغاز نسخه‌ها و یا عباراتی در اشعار است که به نظر نادرست است. در ابتدا و انتهای منظومه نام ممدوح «حسام» نامی است که رساله به نام او نیز نهاده شده: «ز نام تو شد چون مدد خامه را ×× حسامی لقب کردم این نامه / لقب بومکارم حسام است نام ×× که دارد از او دین و ملت نظام»، که برخی پژوهندگان او را امیر حسام الدین بن امیر دباج اسحاقی فومنی (-922ق) احتمال داده‌اند که از ملوک گیلان بوده است و تاریخ این سروده گرچه مختلف نقل شده که برگرفته از تفاوت خواندن ماده تاریخ آن است محتملا در سال 910ق است. دارای یک «مقدمه» چهار قسمتی و پنجاه و پنج «باب» که در نسخه‌ها یکسان دیده نمی‌شود. برخی از عناوین باب‌ها: 1. در شناختن اسب خوب؛ 2. در شناختن سن است؛ 3. در شناختن اسب لال؛ 4. در شناختن اسب کر؛ 5. در شناختن اسب شب کور؛ ... 10. در شناختن نشان اسب؛ ... 15. در سواری اسب؛ ... 20. علاج زحمت سر اسب؛ 25. علاج اسبی که سرما زده؛ ... 30. علاج درد شکم اسب؛ ... 35. علاج ناسور اسب؛ ... 40. علاج گر و خارش اسب؛ ... 45. علاج دست و پای اسب؛ ... 50. علاج سوده شده سم اسب؛ ... 55. ممدوح و ختم کتاب. آغاز: ایا خالق جن و انس و ملک ×× که دایر به امر تو باشد فلک / سوار خرد به که در هر نفس ×× بمیدان حمد تو راند فرس / شود تا میان سواران همال ×× نهد زین معنی به اسب خیال انجام: عنان سعادت به دست تو باد ×× به زین جلالت نشست تو باد / حدیث من دردمند حزین ×× به طبع تو مقبول باد آمین چاپ: ضمن گنجینه بهارستان، علوم و فنون-3، فرسنامه -1، مسلسل 16، تهران، کتابخانه مجلس شورای اسلامی، 1387ش، با تصحیح آرش ابوترابی همدانی با عنوان «فرسنامه حسامی» [الذریعه 171/16؛ نسخه‌های منزوی 444/1؛ فرهنگنامه‌ها 156؛ فهرستواره منزوی 3832/5 بدون نام مؤلف]