فرسنامه

● فرسنامه / حیوان شناسی / فارسی faras-nāme واسعی، محمد بن محمد، ق8قمری vāse‘ī, mohammad ebn-e mohammad (- 14c) اهدا به: سیف الدین ملک نصرت بن ملک مظفرالدین باکالنجار تاریخ تألیف: رمضان 767ق رساله‌ای است در شناخت اسب‌ها و امراض و درمان‌های پزشکی آنها؛ در دو «بخش»: 1. معرفت اسبان و سال و رنگ و نیک و بد آن، در چهل «باب»؛ 2. درمان اسبان، در سی و سه «فصل». تعداد فصول و ابواب هر قسم متفاوت است. تألیف محمد بن محمد از دانشمندان قرن هشتم هجری. از این شخص در منابع نامی نیامده و ظاهراً از بازماندگان دیلمیان و یکی از بزرگان با نفوذ در شمال ایران بوده است. مؤلف آورده است: «پیوسته می‌فرمود این بنده ضعیف حقیر ... محمد بن محمد را سعی باید کرد که از این ...»؛ این عبارت را برخی فهرست‌نویسان «محمد بن محمد واسعی» خوانده‌اند و نام ساختگی واسعی را به مؤلف داده‌اند و در برخی منابع نیز راه یافته است در حالی که نام او همان محمد بن محمد است و کلمه واسعی به نظر ساختگی است. دکتر حسن تاج بخش معتقد است: فرس‌نامه محمد بن محمد رونویسی است از فرس‌نامه صد باب و فرسنامه ارسطو، بدین ترتیب که چهل باب اول آن همان مطالب و تقریباً چهل باب اول فرسنامه صد باب است و قسمت دوم فرس‌نامه عمدتاً همان مطالب فرس‌نامه ارسطو است که گاهی جای باب‌ها تغییر یافته و در ضمن در نسخه‌هایی که این قسمت، حاوی شصت باب است مطالب اضافی از قسمت دوم فرس‌نامه صد باب اخذ شده است. در باب سی و یکم این فرس‌نامه نام ارسطو برده شده و با اندک تغییری، مطالب باب اول فرسنامه منسوب به او را ذکر می‌کند (تاریخ دامپزشکی و پزشکی در ایران، ج 2، صص 398-399). آغاز: الحمدلله حمدا یوافی نعمه و یکافی ... سپاس و حمد فراوان و ستایش و شکر بی پایان نثار حضرت آفریدگار عالمیان نگارنده انس و جان راست جلت قدرته که به یک اشارت دو جهان را در حیّز وجود آورد ... اما بعد چون بر رای اصحاب بصیرت و ارباب بصارت و سریرت پوشیده نماند که دین و ملک توام اند نظام ملک به دین منوط است و قوام دین به ملک ... و چون ... سیف الدنیا و الحق و الملک و الاسلام و الدین نصرة بن الملک السعید الشهید المنصور المبرور مظفر الدین باکلنجار (کذا ...) ... پیوسته میفرمود که این بنده ضعیف حقیر اضعف خلق الله الاحد محمد بن محمد را سعی باید کرد که از این کتابها تألیفی کند ... که تمامت خوانندگان فهم توانند کرد ... در تاریخ شهر رمضان سنه سبع و ستین و سبعمائه الهجریه ... و آنرا بر دو قسم مقسوم گردانید: قسم اول در معرفت اسبان و سال و رنگ و نیک بد آن. انجام: فصل سی و سیم در باب مادیانی که دشوار زاید این آیت از قرآن مجید هفت نوبت بخواند به آسانی بزاید. تمت الکتاب بعون الله الملک الوهاب چاپ: ضمن گنجینه بهارستان، علوم و فنون-3، فرسنامه -1، مسلسل 16، تهران، کتابخانه مجلس شورای اسلامی، 1387ش، با تصحیح دکتر عبدالحسین مهدوی؛ در سال 1366 ش، به اهتمام دکتر علی سلطانی گرد فرامرزی، تهران، مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل و دانشگاه تهران. [الذریعه 170/16؛ نسخه‌های منزوی 2-441؛ نسخه‌های منزوی 48/1 نسخه‌ای با عنوان «خلیل نامه = خیل نامه» معرفی کرده که محتملا همین رساله است؛ فهرستواره منزوی 3888/5]