فتوت نامه سلطانی

● فتوت نامه سلطانی / عرفان و تصوف / فارسی fotovvat nāme-ye soltānī کاشفی، حسین بن علی، - 910 قمری kāšefī, hoseyn ebn-e ‘alī (- 1505) در طریق و آداب اهل فتوت و شرایط شیخ و مرید و شاگرد و استاد و لوازم تکمیل و تعلیم و تلقین و ارشاد، و بهترین کتابی است در درویشی و جوانمردی و فتوت و تصوف عملی عامیانه و دارای اصطلاحات فارسی که از کتب معتبره اهل تصوف استنباط شده و به خدام مزار حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام تقدیم نموده است. کاشفی در آن خود را مانند یک سنی دوازده امامی می‌نمایاند. در آغاز آن آمده است: «موضوع علم فتوت نفس انسان باشد از آن جهت که مباشر و مرتکب افعال جمیله و صفات حمیده گردد و تارک و رادع اعمال قبیحه و اخلاق رذیله شود به ارادت یعنی تخلیه و تحلیه و تزکیه و تصفیه ... در این رساله اکثر بر طریق سئوال و جواب تسطیر یافت». بیشتر این کتاب به صورت سؤال و جواب «اگر پرسند، بگو» تنظیم شده و مشتمل است بر یک «مقدمه» و دوازده «باب» و یک «خاتمه» دارای فصول. ولی در نسخه‌ها گزارش هفت باب آن آمده: فهرست آن: مقدمه در سه «فصل»: 1) شرف این علم، 2) موضوع این علم، 3) بیان معنی فتوت به حسب لغت و اصطلاح؛ باب 1. بیان منبع و مظهر فتوت و معنی طریقت و تصوف و فقر و آداب و ارکان و مشتمل بر چهار «فصل»: 1) بیان مظاهر و فتوت و آداب آن، 2) بیان معنی طریقت و آنچه بدان متعلق است، 3) بیان معنی تصوف و آداب و ارکان آن، 4) بیان فقر و آداب و ارکان آن؛ باب 2. بیان پیر و مرید و آنچه تعلق بدان دارد در چهار «فصل»: 1) بیان آن که در طریق احتیاج به پیر کامل هست یا نه؟، 2) شرایط شیخی، 3) آداب مرید و شرایط آن، 4) کیفیت مرید گرفتن؛ باب 3. بیان نقیب و پدر عهدالله و استاد شد و شاگرد و بیعت شد و شرایط و آداب و ارکان آن است و مشتمل بر ده «فصل»: 1) بیان نقیب، 2) بیان پدر عهدالله، 3) بیان استاد شد و شرایط آن، 4) شرایط شاگرد، 5) معنی شد و آنچه بدان متعلق است، 6) اقسام شد، 7) حلوای خفیه (لاک چوبی)، 9) کیفیت میان بستن، 10) معانی و فواید متفرقه که تعلق به شد دارد؛ باب 4. بیان خرقه و سایر لباس اهل فقر (طریق) و پوشیدن و پوشانیدن آن و رسانیدن خرقه به میدان و شرایط و آداب و ارکان آن، در یازده «فصل»: 1) بیان خرقه، 2) بیان آنکه خرقه پوشیدن از که مانده است، 3) شرایط و ارکان خرقه پوشیدن و خرقه پوشانیدن، 4) بیان رنگ‌های خرقه، 5) بیان آنکه خرقه اهل فقر از چه جنس می‌باید از اجناس ملبوسات، 6) بیان لباس‌هایی که در این روزگار صوفیان و فتوت‌داران می‌پوشند، 7) متفرقات، 8) وصله‌هایی که صوفیان و درویشان بر سر می‌نهند، 9) بیان آنچه بعضی بر روی تاج بندند، 10) لون تاج‌ها و وصله‌ها که بر روی تاج بندند، 11) سایر و صله‌ها که تعلق به صوفیان و درویشان دارد؛ باب 5. آداب اهل طریق در شانزده «فصل»: 1) آدابی که اهل طریق را علی الاجمال در نفس خود می‌باید، 2) آداب ارباب طریق با هر طایفه، 3) آداب تکیه داران، 4) آداب تکیه در آمدن، 5) آداب نشستن، 6) آداب سخن گفتن، 7) آداب طعام خوردن و آب آشامیدن، 8) آداب جامه پوشیدن، 9) آداب سفر کردن، 10) آداب ضیافت، 11) آداب راه رفتن، 12) آداب سلام کردن، 13) آداب حقوق باقی اخوان، 14) آداب کسب و بیع و شری، 15) آداب خادمان، 16) آداب متفرقه؛ باب 6. شرح حال ارباب معرکه و سخنانی که بر آن مترتب باشد و آداب اهل سخن در چهار «فصل»: 1) معنی معرکه و ما یتعلق به، [تتمه] فصل اول در ذکر مداحان و عز اخوان، 2) شرح اهل سخن از معرکه‌گیران، [تتمه] فصل [دوم] در باب سقایان، 3) شرح خواص گویان و بساط اندازان، [تتمه] فصل سیم در بیان قصه‌خوانان و افسانه‌گویان، 4) شرح اهل زور از معرکه‌گیران و ایشان هشت (نه) طایفه‌اند [در هشت «فصل»]: 1- بیان کشتی گیران، 2- بیان سنگ‌گیران، 3- بیان ناوه وکشان و کار ایشان، 4- شرح سله (پیله)کشان، 5- شرح عمالان، 6- شرح مغیر (معرکه‌)گیران، 7- شرح رسن بازان، 8- شرح زورگران، [تتمه] فصل چهارم در صفت اهل بازی از معرکه گیران و ایشان سه طایفه اند (در سه فصل): 1- بیان طاس بازان، 2- شرح لعبت بازان، 3- بیان حال حقه بازان؛ باب 7. بیان اهل قبضه و حالات ایشان در هفت «فصل»: 1) معنی قبضه و شرح آن که قبضه چند است، 2) قبضه تیغ، 3) قبضه‌های سپر، 4) قبضه گرز، 5) قبضه کمان حرب و آنچه بدان تعلق دارد، 6) بیان قبضه طغماق (چخماق)، 7) قبضه کارد و ساطور و کاردمال و تبر. آغاز: بسمله. الحمدلله الذی جعل طریق الفتوة منهاجا للسالکین و اوضح سبیل الوفاء و المروة مسلکا للناهجین و الصلاة علی من شد بتکمیل قواعد الدنین من ارباب الطریقة محمد المختار و خلفاء الابرار الاخیار امیرالمومنین ابی بکر و امیرالمومنین عمر و امیرالمومنین عثمان ذی النورین و امیر المومنین علی بن ابی طالب رضی الله عنهم لاظهار مراسم الحق و الحقیقة و السلام علی عترته الاطهار الکرام و صحبه الاخیار المتابعین المبایعین تحت الشجرة و بعد این رساله ای است در بیان طریق اهل فتوت و قوانین و آداب شد و بیعت و پوشیدن تاج و خرقه و شرح ادب و سیرت هر فرقه و شرایط شیخ و مرید و شاگرد و استاد و لوازم تکمیل و تعلیم و تلقین و ارشاد که فقیر ... حسین الکاشفی ... از کتب معتبره و رسایل مشتهره استنباط نموده و در سلک تألیف کشید و چون به نام خدام مزار ... سطان الاولیاء ... علی بن موسی الرضا ... سمت اتمام پذیرفت این را فتوت نامه سلطانی نام نهاد و اساس این رساله بر مقدمه و دوازده باب و خاتمه‌ای لایق افتاد چاپ: آقای دکتر محمد محجوب این کتاب را تصحیح کرده. [سخنرانی آقای محجوب در کنگره نخستین ایران شناسی؛ نسخه‌های منزوی 1295؛ فهرستواره منزوی 538/6؛ دنا 876/7 (10 نسخه)]