فتاوی حنفی (مختصر)

● فتاوی حنفی (مختصر) / فقه / عربی fatāvī hanafī (mx.) ابن یوسف در توصیف این کتاب آورده: این کتاب که خصوصیات آن ذیلاً نگاشته خواهد شد به نام فقه فتاوی حنفی موسوم به مهذب الاسماء داخل کتابخانه اعتضادالسلطنه گردیده و در این کتابخانه به همین نام و به نام «مختصر از کتاب فقه عامه» و به نام «فقه فتاوی حنفی» ثبت شده و پشت صفحه اول که مطالبی فقهی نگاشته شده نوشته‌اند: «البحر من الکتاب فتاوی سراجی (کذا)» و نیز بر همین صفحه و دو ورق به آخر کتاب مانده نوشته‌اند: «کتاب الفوائد»؛ ولی مسلماً مهذب الاسماء نیست چرا که چنان که در کشف الظنون مسطور است به نام مهذب الاسماء فقط یک کتاب آن هم در لغت و تألیف محمود بن عمر بن محمود بن منصور سنجری است. کتاب فوائد هم نیست چرا که در دیباجه مؤلف خود تصریح نموده که این کتاب مختصر و منتخبی از کتاب مفصل او است و با مراجعه به کشف الظنون (ج 2 ص 402 و 535 و 536 و 206 تا 211) و کتبی که بدین نام موسوم اند هیچ یک از کتب فوائد مختصر نشده و از آنها مطالبی منتخب نگردیده است اما محتمل است که مؤلف این کتاب کتابی در جمع میان کتب فوائد تألیف نموده و این کتاب مختصر آن باشد چرا که مطالبی را به اشخاصی نسبت داده که بعضی از آنها دارای کتاب فوائدی می‌باشند و نام آنها از این قرار است: ابوعلی نسفی (حسین بن خضر) (- 424ق) و شمس الائمه سرخسی (- 490 یا 500ق) و حسام الدین وعلی بن محمد بزدوی (- 482ق) و ابونصر احمد بن منصور قاضی اسبیجابی (- 480ق) و ابوبکر محمد بن فضل بخاری (- 381ق) و شیخ الاسلام علی اسبیجابی و ابونصر محمدبن سلام (- 350ق) و ابوبکر الاسکاف بلخی (- 333ق) و سیدابوالقاسم ناصر الدین بن یوسف (-559ق) و خواهر زاده (-433ق) و شمس الائمه حلوائی (-448ق) و صدرالاسلام و احمد بن عبدالعزیز پدر صدر جهان و برادر محمد بن عبدالعزیز (- 566ق). مؤلف در بیشتر صفحات به نقل مطالب و فتاوی اشخاص مذکور فوق پرداخته و علماء مذکور از قرن چهارم و پنجم و ششم و حنفی مذهب بوده‌اند و نامی از علماء قرون بعد را با تتبع در آن نیافتم بنابراین می‌توان گفت که مؤلف خود از علماء قرن هفتم یا هشتم بوده پس این کتاب مختصری از کتاب «الفتاوی السراجیه» نیز نخواهد بود چرا که مؤلف در مقدمه عبارتی را که ذکر نموده می‌رساند که در کتابی که این کتاب مختصر و منتخبی از آن است انتخاباتی از اقوال علماء نموده و می‌رساند که کتاب فتوی نیست و در کشف الظنون (167/2) نقل شده که تألیف «الفتاى السراجیه» در سال 569 بوده و عبارت مقدمه این منتخب یا مختصر این است: «بسمله الحمدلله رب العالمین و الصلوة علی رسوله محمد و آله اجمعین قال العبد الضعیف تولاه الله بعصمته و خص اسلافه برحمته هذا ما اختصرته من کتاب سبق منی جمعه و تصنیفه و نظمه و تألیفه فی نفائس اجناس الواقعات الملتقطة من الجامعین و الزيادات المنتخبة من فوائد ائمة الامصار فی سوالف الدهور و الاعصار الى غیر ذلك من نسخ بکثر عددها و احصاؤها و بقصر حدها و استقصاؤها علی حسب كفاية المتصدين لامر الفتوى فی حوادث اهل البلوى و انه الکتاب صغير الحجم كثير الفهم لاحتوائه على الاتم من الفوائد و الاعم من العوائد و لله الحمد على جزیل بره الخ». این کتاب از طهارت شروع و به کتاب ارث خاتمه یافته و هر یک از کتب را به چندین باب تقسیم نموده و در ابتدای کتب به عدد ابواب آن تصریح گردیده و برای معرفی بیشتری قسمتی از آن را ذیلاً نقل می‌شود: «کتاب اللقطه اللقطة اسم لغير بنى آدم من مال واقع علی الارض، رفع اللقطة افضل اذا كان يأمن على نفسه، ترک الضالة افضل اذا لم يخف ضياعها، رفع لقطة ليردها ثم وضعها فى ذلك المكان لم يضمن، قيل اذا برح عن مکانه ثم وضعها فی مکانه ضمن و به اخذ ابوليث ولو اخذها ليأكلها لم يبرأ حتى يدفع الى صاحبها. اذا التقط لقطة يعرفها سنة على ابواب المساجد و فی الاسواق و الشوارع. و عن ابی حنيفه ان كانت مأية درهم و نحوها يعرفها سنةً و ان كانت عشرة و نحوها يعرفها شهراً و ان كانت ثلاثة و نحوها يعرفها جمعة و ان كانت درهماً و نحوها يعرفها ثلاثة ايام و ان كانت دانقاً (دانق شش یک درهم است) و نحوها يعرفها يوماً و ان كانت تمرة او كسيرة خبز يتصدق مكانها و ان كان فقيراً اکلها مکانها. كل لقطة يعلم انها كانت لذمی لاینبغی ان يتصدق لكن يصرف الى بيت المال لنوائب المسلمين». بالاخره پس از تحقیق و تفحص زیاد از عباراتی که در کشف الظنون (ج 2: ص 397) نوشته شده و قسمتی از آن را ذیلاً نقل خواهیم نمود تصور می‌کنم که این کتاب مختصر و یا منتخبی از کتاب «مختار» تألیف ابوالفضل مجدالدین موصلی حنفی (- 683ق) که موسوم به «المختار للفتوی» است می‌باشد چرا که در این کتاب مؤلف به نقل فتاوی ابویوسف و ابوحنیفه زیاد پرداخته و اقوال ابوحنیفه را ترجیح داده و گاه گاهی از امام شافعی و دیگران نقل اقوالی کرده ولی ترجیح قول و فتاوی امام ابوحنیفه را داده است. بدبختانه نسخ کتبی که در اینجا از آنها نام برده‌ایم چه مطبوع و چه چاپ نشده در کتابخانه‌هایی که در دسترس نگارنده است نیست که با آنها این کتاب را مقابله نمائیم. عبارت مذکور در کشف الظنون این است: ««مختار فی فروع الحنیفه» لابی الفضل مجدالدین عبدالله بن محمود بن مودود الموصلی الحنفی المتوفی سنة ثلاث و ثمانین و ستمائه اوله: الحمدلله علی جزیل نعمائه الخ. ثم شرحه وسماه «الاخیار» اوله: الحمدلله الذی شرع لنادیناً قويما الخ. ذکر فیه انه جمع فی [شانه] مختصراً سماه «المختار للفتوى» واختار فیه قول الامام ابی حنیفه فتداولته الایدی فطلبوا منه شرحاً فشرحه شرحاً اشارفیه الی علل المسائل و معانیها و ذکر فروعاً یحتاج الیها و یعتمد فی النقل علیها الخ...». مشتمل بر کتاب طهارت تا آخر ارث (54 کتاب) می‌باشد پس از آن مسائل متفرقه فقه نگاشته شده است.