غرة الالفاظ و نزهة الالحاظ

● غرة الالفاظ و نزهة الالحاظ / معانی بیان / فارسی qorrat-ol alfāz va nozhat-ol alhāz ظهیری سمرقندی، محمد بن علی، ق6 قمری zahīrī samarqandī, mohammad ebn-e ‘alī (- 12c) رساله مختصر و مهمی است در آداب نامه‌نگاری به نثر فارسی کهن از قرن پنجم یا ششم هجری، به نام کتاب و مؤلف در متن رساله تصریح شده است. مؤلف این، رساله را برای مطالعه ملک الکتاب عمر بن محمد بن ابی نصر نگاشته است؛ چنان‌که در مقدمه انگیزه تألیف و شیوه نگارش این اثر را چنین بیان می‌کند: «صنعت کتابت رکنی وثیق است از ارکان دولت و حلیه‌ای نفیس است بر گردن عروس مملکت؛ چنانکه شمشیر ضابط سلطنت و شاهی است، قلم حافظ مملکت و پادشاهی است و به حقیقت دبیر بر مثال صاحب جیشی است که لشکر او، از نتایج عقل و خاطر و ضمیر و فکرت است و سرمایه آن عمل زیادت از آن است که در مجلدات جمع توان کرد چه مرتبت و مایه اول خط نیکو و ادب تمام و شناختن لغات متفاوت و الفاظ متقارب است و بعد از آن وقوف بر هر علمی و نصیب از هر فنی، چه تأثیر سخن در مدح و ذم و شکر و شکایت و ترغیب و ترهیب بیشتر از تأثیر زهر و تریاق است ... و چون اساس و قاعده این عمل در نظم سخن و ترکیب الفاظ و شناختن فنون صنعت و معانی است و از متقدمان این شغل هیچ کس جمع نکرده بود، بر خاطر بگذشت که اگر بدین نسق جمعی باشد پسندیده افتد، پس خوض کردم در بحر بی‌کرانه این علم و این گوهر شب چراغ که مونس منتها و هادی مبتدای این باب بود ... آنچه دست داد و روی نمود از عرایس الفاظ و نفایس اوصاف و دستورات و نمودارات این علم از جهت مطالعت مخدوم زاده خویش، امیر اجل اکرم افضل شرف الدین جمال الاسلام و المسلمین ظهیر الملوک و السلاطین اختیار الدولة افتخار الملة مشیر الملک عمید الممالک ملک الکتاب عمر بن محمد بن ابن نصر مد الله عمره فی دولة عالیة الشأن سامیة الأرکان نبشتم و پیش خدمت آوردم. اگر چه ذات کریم او به ذهن وقاد و عقل نقاد و خاطر وافی و فکرت صافی و فضل وافر مستجمع است، لکن باران قطره قطره در دریا اگر منفعت ندارد نکو آید و در این مجموع الفاظ عذب و مستعملات کتب فارس آوردم و از غریب و وحشی احتراز نمودم. اول بیان لغتها که ائمه این علم کرده اند آوردم؛ باز در الفاظ شروع کردم، نخست دو حرفی منفصل که معنا یکی بود یا نزدیک به معنا چون مواعظ و نصایح، موانع و زواجر؛ باز دو حرفی متصل چون فضاء واسع و صحراء ... و استعمال معانی و اصطلاح مبانی؛ باز دو حرفی متضاد و منفصل چون قلیل و کثیر و خیر و شر؛ باز سه حرفی مرکب چون وسایل عالم اجسام و وسایط عالم ارواح و موالید عالم سفلی و نتایج اسطقسات اربعه؛ باز چهار حرفی و پنج حرفی چون منبع افاضت اجرام آسمان و مرجع افادت تأثیر اختران، ثمره شجره بستان صنع الهی و معما خط دفتر ملکوت پادشاهی ... بعد از آن نموداری چند از وصف و تشبیه و مدح و ذم بر طریق ایجاز وصف کردم. توقع از سجیت کرم و لطف شیم آن است که این جمع را بعد از تأملی تمام و تفهمی بر کمال محروم نگرداند و الله ولی التوفیق و التسدید انه الموفق و المسدد و المعین. اکنون باز آمدم به مقصود چون علم کتابت نزدیک است به علم شعر، دبیر را حاجت آید به دانستن چند چیز که در کتابت استعمال کرده اند اول معنا سجع که از بانگ قمری گرفته اند و آن دو گونه است: یکی متوازی و متساوی و دوم متوازن و متقابل ... دیگر دانستن مجاز و استعارت است ... و دیگر تشبیه است ... دیگر ترصیع است ... دیگر مراعات نظیر است ... دیگر استعمال آیات و اخبار است. ... و این مجموع را غره الالفاظ و نزهة الالحاظ نام نهاده شد و بالله التوفیق». نسخه‌ای کهن از این اثر ضمن مجموعه‌ای در کتابخانه چستربیتی نگهداری می‌شود. (ابوالفضل حافظیان)