عیون الحیات

● عیون الحیات = عین الحیات / طب / فارسی ‘oyūn-ol hayāt = ‘ayn-ol hayāt مجیر، محمد، ق 10 قمری mojīr, mohammad (- 16c) در علاج‌های امراض گوناگون بدن و داروها و نسخه‌هایی که مؤلف آنها را آزمایش کرده یا از کتاب‌های معتبر طب و گفته‌های حکیمان برگرفته است با مطالبی مربوط به دامداری و طلسمات و ادعیه. در این کتاب اصطلاح‌ها و نام‌های دارویی هندی بسیار آمده و از این رهگذر حایز اهمیت لغوی و اصطلاحات پزشکی می‌باشد. نام مؤلف در فهارس و منابع گوناگون آمده از آن جمله: محمد مجیر، مبارک مجیر و حکیم مبارک که محتملاً در روزگار اورنگ زیب (1069-1118ق) می‌زیسته است. تعداد ابواب آن نیز در فهارس متفاوت آمده است: برخی 93 و برخی 91 و برخی 87 «باب» و ... است. عناوین ابواب بر اساس نسخه 85 بابی عبارت است: 1. علاج درد سر و زکام نزله و سبوسه؛ 2. علاج دیوانگی و مالخولیا و دوران سر و بیهوشی؛ 3. علاج خون بینی و علت بنیس و بوی دهن؛ 4. علاج درد چشم و علت‌های آن؛ 5. علاج درد و کری و آماس بناگوش؛ 6. علاج درد دندان و دندان خوره؛ 7. علاج پختگی دهن از خوره؛ 8. علاج درد سینه و پشت و پهلو و دل؛ 9. علاج تب‌ها؛ 10. علاج سنبات؛ 11. علاج باد یرقان؛ 12. علاج باندروک و هفهفه؛ 13. علاج سرفه و قی و هکک؛ 14. علاج درد جگر و سپرز و ریه و کوله و استسقا؛ 15. راندن شکم و شکهر قی و استفراغ؛ 16. علاج مزه دهن و تلخه و بلغم؛ 17. علاج درد شکم و علت‌های آن؛ 18. اشتها و هضم طعام و هیضه طعام؛ 19. علاج مقعد و دفع کرم خورد و خراطین؛ 20. علاج پختگی خارش قضیب و خصیه و کرده؛ 21. علاج سنگ مثانه و سلس البول؛ 22. علاج پر میول و بول کردن خون؛ 23. علاج کناک و خلط و مانند آن؛ 24. علاج باد و بادسور؛ 25. علاج ناسور و جز آن؛ 26. علاج رکبت بت؛ 27. علاج دق؛ 28. علاج افزونی خون و ذکر حجامت؛ 29. علاج باد صرع و انواع آن؛ 30. علاج انواع باد و درمان آنها؛ 31. ساختن روغن‌ها که در باد به کار آید؛ 32. علاج سرخ باد؛ 33. علاج باد خوره سر و ریش؛ 34. علاج خوره اندام و درد آن؛ 35. علاج رشته؛ 36. علاج آماس‌های بدن؛ 37. علاج دنبل؛ 38. علاج اکونته و پیدجی وقده؛ 39. علاج آماس پستان و بغلک و سرطان؛ 40. علاج دمیدگی اندام از کرفش و عنکبوت؛ 41. علاج عرق النسا؛ 42. علاج دارو بهق؛ 43. علاج پیسی و برص؛ 44. علاج گر و خارش و داغ آن؛ 45. علاج سوختگی آتش؛ 46. علاج زخم تیغ و تیر و نیزه؛ 47. علاج تشنگی؛ 48. علاج خون رفتن از زنان و بستگی حیض؛ 49. علاج رحم و زحمت و درد آن؛ 50. علاج حمل گرفتن و شدن فرزند اسقاط؛ 51. حمل گرفتن عقیمه و زادن پسر و دختر؛ 52. علاج نهادن حمل و دفع درد زه؛ 53. علاج اسقاط آوردن حمل؛ 54. علاج افزونی شیر عورت؛ 55. علاج کوتاه و سخت شدن پستان؛ 56. قوه باه و دفع سستی ذکر؛ 57. ساختن کناک و ترکیب خوردن سیماب؛ 58. تنگ و فراخ شدن فرج عورت؛ 59. علاج کودک خردسال و افزونی عقل؛ 60. معرفت علت پیش آب؛ 61. علاج آبله زهر؛ 62. علاج زهر گیاهی و معمولی؛ 63. علاج مار گزیده؛ 64. علاج زهر گژدم؛ 65. علاج موی شیر و جراحت؛ 66. علاج آسیب کفتار؛ 67. علاج آسیب دیو و پری و مانند اینها؛ 68. علاج فربهی و دفع زردی و لاغری؛ 69. علاج خضاب و کلب و منافع خراطین؛ 70. منافع و خاصیت بانه سفید و روغن پیل؛ 71. ساختن معجونات و مفرح و حلواها؛ 72. ساختن رس خوردن برای اشتها؛ 73. قتل و حل نقره و مروارید و طلق و الماس؛ 74. استخراج جوهر خراطین به جهت زهر باد؛ 75. ساختن نگینه و مروارید؛ 76. ساختن کافور جودانه و زعفران و کشیدن گلاب؛ 77. ساختن عطریات روغن عود؛ 78. معرفت چنترهایی که از آن روغن کشند؛ 79. ساختن بوله و نکزد و افیون؛ 80. طلسمات و عجائب‌ها؛ 81. عمل محبت و خواب‌بندی؛ 82. علاج کبوتران و شکره و خزان؛ 83. علاج ستوران و معرفت آن؛ 84. علاج اسبان و معرفت آن؛ 85. اسامی ادویه که میان خلق چندان مفهوم نیست آغاز: 1: الحمد لله رب العالمین ... بدان که حق تعالی علم طب در کلام مجید خود فرمود است کلوا و اشربوا و لا تسرفوا ... 2: حمد له بدانکه حق تعالی از قدرت کامله خود جسم انسان را از عناصر اربعه مرتب ساخته چنانچه خاک و باد و آب و آتش [دنا 734/7؛ الذریعه 370/15؛ فهرستواره منزوی 3595/5؛ مشترک پاکستان 654/1]