العویص فی الفقه

● العویص فی الفقه = مسائل العویص = مختصر فی العویص = المسائل العویصة / فقه / عربی al-‘awīṣ fī-l fiqh = masā’il-ul ‘awīṣ = muxtaṣar-un fī-l ‘awīṣ = al-masā’il-ul ‘awīṣa مفید، محمد بن محمد، 336 - 413 قمری mofīd, mohammad ebn-e mohammad (948 - 1023) رساله‌ای است در برخی مشکلات فقهی، به صورت «عویص» که در لغت به معنی مشکل و در شعر، به معنی بیتی که فهم آن آسان نباشد، و در فقه به معنی صورت مسأله‌ای است که ظاهر آن با احکام شرع سازگار نباشد، یا بخشی از آن، با بخش دیگر در تضاد باشد، ولی در واقع امر، قابل توجیه حکمی باشد. گفته شده یکی از یاران مفید از نیشابور نزد او رفته و درباره مسأله‌های دشوار فقه گفتگو نموده بود. سپس مفید به درخواست دوستی که همه این سخنان را از آن دو شنیده بود در این دفتر گرد آورد و در آن از این‌گونه مسائل آنچه که با آیین خاندان پیامبر سازگار است و همه سنیان یا برخی از آنها هم همان را می‌پذیرند یاد نمود. در آن از مسأله‌های نکاح و طلاق و ایلاء و حدود و آداب و قصاص و دیات و مواریث و ایمان آمده و شعرهایی در ارث هست و آنچه که دشوار و رمز است گشوده و روشن نموده است. عنوان کتاب‌های فقهی «باب» و در هر بابی عنوان‌ها «مسئله» و «جواب» است. در فهرست‌های ابن ندیم (ص 252 و 279) و طوسی و ابن شهر آشوب یادی از این کتاب نشده ولی نجاشی (ص 285) از آن به همین نام یاد کرده است. عاملی در فائده سوم خاتمه وسائل و مجلسی در دیباچه بحار از آن نام نبرده‌اند. این پرسش و پاسخ‌ها در پنج باب به این ترتیب است: 1. مسایل نکاح؛ 2. مسایل طلاق، مهر، ایلاء، عده و ظهار؛ 3. حدود، قصاص و دیات؛ 4. مسایل متفرقه، بعضاً مربوط به ارث؛ 5. مسایل نادر. برخی از محققین را عقیده بر آن است که العویص کتابی مفصل‌تر بوده و آنچه به دست ما رسیده، بخشی از آن، یا مختصر آن است. چنان‌که علامه طهرانی با استناد به عبارت پایانی برخی نسخه‌های - «تم مختصر العویص»- قدر موجود را مختصر کتاب دانسته است و نه همه آن. مرحوم طباطبایی نیز در این باره می‌نویسد: «و الواصل الینا القسم الثانی منه و لم يصلنا الكتاب كله فمخطوطاته الواصلة الينا تبدا بكتاب النكاح و أما ما قبله من أبواب الفقه من كتاب الطهارة الى هنا و هو القسم الأول منه فمفقود، لم نظفر به حتى الآن». شیخ مفید در مقدمه چنین آورده: «و بعد سألت وفقك الله تعالى أن اثبت لك ما سمعته منى فى مذاكرة أخينا الوارد من نيسابور، بالمسائل المنسوبة الى العويص فى الفقه، وما دار بيننا في تلك المجالس التي اتفق لنا الاحتجاج فيها، مما يقارب ما تقدم ذكره في معناه، واضيف اليه طرفا مما فى بابه و نوعه، وافصل لك بین مذاهب آل الرسول علیهم السلام مما طابقته علیه العامة أو بعضهم منه، لتقف على مشروحه و يتميز لك مكنيه من صريحه و أنا مجيبك الى ما سألت من ذلك بمعونة الله و تيسيره». از این عبارت برمی‌آید که این مسایل در اصل، سؤالاتی بوده از نیشابور، که از مفید خواسته شده پاسخ آنها را همراه با افزودن مطالب متناسب با آنها یکجا گردآورد. از این رو شیخ آقا بزرگ طهرانی این اثر را با «جوابات المسائل النيشابورية» یکی دانسته است ولی نجاشی از این اثر با عنوان «کتاب العويص في الأحکام» یاد کرده و مسائل نیشابوریه را نیز جداگانه با عنوان «کتاب جوابات أبي الحسن النيسابورى» نام برده است. آغاز: بسمله الحمدلله على نعمائه و له الشكر على دفع بلائه وصلى الله على سيدنا محمد وآله ... سألت وفقك الله ان اثبت لك ما كنت سمعته منى في مذاكره اخينا الوارد من نيسابور بالمسائل المنسوبة الى العريض فى الفقه ... وافصل لك بين ما اختص بمذاهب آل الرسول عليهم السلام مما طابقها عليه العامة ... من مسائل النكاح مسألة في امرأة لها بعل انجام: وكذا درهم فاحد عشر درهما وعشردرهم فان قال كذا كذا وكذا درهماً اشتبه الامر ان يكون ثلثمائة وعشرين درهماً تم كتاب العويص ... چاپ: در کنگره شیخ مفید چاپ شده [دنا 675/7-676 (38 نسخه)؛ الذريعة 240/5 و 362/15؛ مقالات عربی کنگره مفید جلد اول (مقاله استاد سید عبد العزيز طباطبائی) ص 258-263؛ الشيخ المفيد و عطاؤه الفكرى الخالد 102-106؛ فهرست آثار خطی شیخ مفید در کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی 85-90] شرح و حواشی: 1- العويص في الفقه (منتخب) = منتخب مسائل العويص